Krasta Krau

Gezuar

2011-12-30T00:01:00.001+01:00

Gezuar, originally uploaded by Krasta_Krau.

Fat, mbarësi, dhe një vit të bukur e plot lumturi për të gjithë...

Debati televiziv, ose djalli në një kuti metalike

2011-12-14T23:17:00.002+01:00

Vladimir Karaj

Askush s’besoj se i ka harruar orët kur çdovotë që dilte nga kutitë e votimit për Bashkinë e Tiranës, që numëroheshin aporinumëroheshin, debatohej live. Kjo ishte maratona më e gjatë televizive nëvend. Një debat që zgjati me ditë dhe ku fletët anonime të votimit u stëranalizuan,u popullarizuan dhe u pagëzuan, për t’u kthyer sërish në kuti të paqarta, plotdyshime dhe krejtësisht anonime. Ajo që solli “spektakli” i numërimit live nukpërkonte tamam me atë që është misioni i medias masive, sepse debati mbi faktine kryer nuk sjell asgjë të re. Në fakt gjithçka që “...transmetimi ‘live’ iprocesit të numërimit krijoi” ishte “një garë artificiale, që në fakt, realishtnuk ekzistonte, kishte kohë që kishte mbaruar”, shkruante Profesor Artan Fugaato ditë. Ajo që doli prej garës fiktive ishin turma njerëzish që përkrahnin njërënapo tjetrën palë. Tifozë ultras që në ndonjë moment dukeshin të gatshëm për përleshje.

Gjithë kjo situatë që u prodhua aty për aty e bëri kutinë e TV të dukej sikurmbante djallin brenda, në pritje për të shpërthyer... Po a e ka kjo kuti“dreqin në bark”? “Po”, lë të kuptohet Arjan Çani, drejtues i “Zonë e Lirë”, njëemision që nuk ka formatin e debatit klasik, ndërsa vë gjuhën ku dhemb dhëmbi dhekonstaton se “aktorët politikë i përdorin këto hapësira për të rregulluar punëte tyre”. Ilva Tare, që drejton “Tonight”,flet për “rreth vicioz”, “bankë favoresh” dhe “një vel mashtrimi”, ndërsaRudina Xhunga e “Shqip” thotë se për t’iu shmangur personazheve të përsëriturapolitike preferon ta transferojë emisionin në hapësira të ndryshme nga Tirana.Po çfarë po ndodh me emisionet televizive të debatit politik apo të ngjashmit etyre? Një vëzhgim nga jashtë dhe një përpjekje për të parë brenda këtyreemisioneve tenton të zbulojë defektet e pjesës më të pushtetshme të medias, poredhe vlerën e peshën që ata kanë për demokracinë.

...metepri?

Debatit mbi fletën që numërohej (jo ai mbi çështjetjuridike që u pollën nga procesi) është ndoshta ilustrim i thjeshtuar iteprimit që ndodh thuajse çdo ditë në ekranet shqiptare, nga ai më i ndjekurideri tek ai i harruari. A mos ka një dëshirë për të prodhuar debat dhe politikëthuajse mbi çdo gjë, qoftë kur kjo është fakt i kryer dhe rrjedhimisht asnjëanalizë nuk mund ta ndryshojë apo përmirësojë? A mos vallë prodhojmë më shumëpolitikë sesa na duhet dhe sesa mund të konsumojmë?

“Pyetja juaj e ka edhe përgjigjen brenda.Teprimi me të njëjtët të ftuar apo diskutimi i politikës për politikë, mungesae debatit për probleme, vizione, alternativa sjell natyrshëm konkluzionin nëmbyllje të pyetjes: ‘prodhojmë politikë më shumë se konsumojmë’”, thotëanalisti Lutfi Dervishi. Dervishi, që shpesh është vetë i ftuar e pjesë edebateve televizive, nuk duket se pajtohet me vendin që ato kanë zënë nëekranet shqiptare.

Nga ana tjetër Arjan Çani, drejtues i “Zonë eLirë” mendon që emisionet nuk janë të tepërta; arsyetimi i tij është i thjeshtë:“mbreti është telekomanda”. “...Këtë gjë e konstatojmë vetëm ne njerëzit emedias. Publiku që e ndjek ekranin si konsumator, nuk e bën fare këtë analizë.Mos harroni se mbreti i ekranit nuk është ai që del në ekran, por telekomanda.Sot publiku ka shumë mundësi të zgjedhë. Le të mos ia qajmë hallin”,- thotë ai.Zgjedhja në këtë mënyrë bëhet e thjeshtëdhe e lehtë përderisa, ashtu siç detajon moderatori i “Zonë e Lirë”, koston, nëseka me pakicë apo me shumicë debate të tilla politike nëpër ekrane, e paguajnëvetëm ekranet dhe jo ata që i konsumojnë ato.

Profesor Fuga, në një shkrim për gazetën MAPO esheh këtë nga një kënd tjetër. Sipas tij, teprimi me komunikimin politikteleviziv po “i vret” partitë politike. “Nuk duhet tepruar në komunikiminpolitik televiziv, sidomos kur ai kthehet në mjet lehtësimi i punës dhe ipraktikave politike, gjë që e paraziton politikën,... apo edhe në kthimin epolitikanit në një aktor para kamerave, sepse kjo gjë i ul atij pa masëbesueshmërinë”, thotë Fuga.

Megjithëkëtëpolitika sundon në emisionet e mbrëmjes. Shpesh pa marrë parasysh që tematkonsumohen në edicionet e lajmeve apo që e njëjta gjë diskutohet në dy-trestudio njëkohësisht, apo brenda pak ditëve.

... tëvarfër?

“Është absolutisht varfëri,” thotë Ilva Tare,drejtuese e emisionit “Tonight”. Sipas saj, kjo nuk vjen se mungojnë njerëzit,por sepse “banka e favoreve ka krijuar një rreth vicioz dhe pa dashje disanjerëz të mirë të këtij vendi kanë rënë në kurthin e pranimit të heshtjes”. Mepak fjalë, një lloj “big brotheri” maratonë, ku shumë njerëz ftohen për të dhënëmendim rreth gjithçkaje, prej integrimit në BE deri te ndikimi i pornografisëte të rinjtë. Apo, siç thotë një batutë filmi shqiptar: “Nga lufta në Vietnam,te ndërzimi artificial”.

Rudina Xhunga, që drejton një emision debatiprej 14 vitesh, thotë se ajo vetë tenton që te “Shqip” të mos jetë monotone dhetë sjellë gjithmonë njerëz të rinj, madje duke promovuar edhe pse as ajo nuk ehedh poshtë idenë se personazhet apo idetë përsëriten. “Ka qëndrime të ndryshme për tema të ndryshme.Duhet kuptuar e pranuar që jemi vend i vogël, treg i vogël, qëllime të vogla”,thotë Xhunga.

Roland Qafoku, që drejton emisionin “Arena” nëtelevizion e ri dhe të vogël “Planet”, dëshmon se në një rast gjatë fushatës, injëjti person u gjend në tre ekrane njëkohësisht, diku në regjistrim, diku nëritransmetim dhe diku live. Megjithatë, ai mendon se të paktën dy emisioneduhen veçuar nga të tjerët. Sipas tij, qoftë ‘Opinion’ i Blendi Fevziut, qoftë ‘TopStory’ e Sokol Ballës janë emisionet më të mira, edhe pse, si gjithë media nëvend, edhe këto kanë mangësitë dhe defektet e tyre. Sigurisht një pohim i tillëështë mjaft subjektiv dhe nuk do u rrinte mirë as vetë të lavdëruarve që,fundit fare, nuk duan ta ndajnë fronin, por as pjesës tjetër që në këtë masë tëmadhe emisionesh synojnë secili më vete të jenë të parët, më të mirët apo, nëfund të fundit, atë që synojnë të gjithë: më të shikuarit. Mirëpo një matjeshikueshmërie për ta përcaktuar këtë nuk ka.

...tëpamatshëm

Kjo sipas Çanit, “është një absurditet i paparëdhe i padëgjuar”. Matja e shikueshmërinë do ta bënte më të qartë gjykimin mbinjë emision apo një tjetër, do shmangte abuzimin dhe do vendoste në baza tëndershme konkurrence ata që drejtojnë të tilla emisione. Për më shumë, këtuluhet dhe paraja.

“Gjynah për sponsorët që nuk dinë se kuinvestojnë”, thotë Çani, duke lënë të kuptohet se mjaft emisione ia dalin mbanëtë mbahen me financime apo reklama edhe pse nuk dihet nëse kanë një audiencë. Nëfakt kjo puna e matjes është një problem masiv i medias, duke qenë se gjithçka,që nga tirazhet e të përditshmeve dhe deri te shikueshmëria e emisionevetelevizive, janë të gjitha brenda një mjegullnaje që duket se do jetë e paqartësueshmeedhe për ca kohë.

Ilva Tare është optimiste në këtë drejtim. “Doketë! Jam në dijeni të një projekti pilot që ka filluar matjen shkencore tëaudiencës dhe besoj se muajt e ardhshëm perceptimet do t'i lënë vendinpërqindjeve dhe shifrave konkrete,” thotë ajo. Por në të njëjtën kohë ka edhenjë fije dyshimi, pasi thotë se këto shifra mund të jenë të “të ndryshme ngarealiteti përpara të cilit shqiptarët dorëzojnë telekomandat e televizorëve tëtyre”. Për Xhungën, matja që bën vetë Top Channel është e mjaftueshme për të përcaktuartemat që u interesojnë shikuesve si matës i brendshëm. Kjo në të vërtetë bëhetpërgjithësisht për pjesën më të madhe të emisioneve, por nuk përcakton dot mendershmëri se cili nga ata është më i ndjekur. Pikërisht të qenit të pamatshëme bën edhe konkurrencën brenda llojit më pak të ndershme, ku palët e identifikojnëvetveten më lart se kolegu.

...tëparagjykuar

Ndoshta ky qëndrim apo mënyra sesi po shtrohetçështja, ashtu siç na tha edhe një prej moderatorëve që nuk pranoi të përgjigjejpër pyetjet tona, është një paragjykim. Të vendosësh në të njëjtin thes të gjithaemisionet televizive të debatit pa dalluar të parin nga i dyti apo i fundit, ështësigurisht përgjithësim, por e gjithë kjo vjen më shumë për shkak të mungesës sënjë studimi për shikueshmërinë, ashtu edhe nga pamundësia për të krahasuaremisionet, gjë që do të kërkonte mijëra orë qëndrimi para tv për t’i parë tëgjithë me radhë dhe në fund, sidoqoftë, do të ishte subjektive.

Nga një anë ky paragjykim mund të na çojëdrejt pyetjeve në një farë mënyre nihiliste, nëse na duhen me të vërtetëemisione të tilla? A kanë këto një qëllim në vetvete dhe a na shërben të uluritpara ekranit kur ato transmetohen? Në fund të fundit, çfarë janë debatetpublike në televizion dhe në mullirin e kujt e çojnë ujin?

Në përgjigje të kësaj nuk do ishte e ndershmedhe as e vërtetë të thuhej se një debat televiziv politik mbi çfarëdo çështjejeme interes sado të kufizuar publik është i panevojshëm. “E vërteta është setelevizioni, si në vetvete apo edhe kur paraqitet në Internet, i ka bërëshërbime të mëdha demokratizimit të jetës politike”, thotë në të njëjtin shkrimtë cituar më sipër Profesor Fuga. Edhe Çani, që është mjaft skeptik dhe i ashpërme ata që drejtojnë emisione të debatit klasik, vë re se “Debatet politike në këtëvend kanë evoluar dukshëm në interes të publikut”, por shton se në shumicën etyre ato janë shpesh shterpë dhe jo interesante. Një vëzhgim me nota negativeka edhe Xhunga që vë theksin në nevojën për t’u përmirësuar: “Të përmirësohendhe ballafaqohen me realitetet. Ato televizive të huaja, por pa harruarrealitetin e qyteteve shqiptare që i mungon studiove të Tiranës”, vëren ajo.Ilva Tare është optimiste dhe thotë se gjërat kanë filluar të lëvizin për mirë.Por ndërsa u duhet të përballen me veten dhe të përmirësohen, drejtuesit e këtyreemisioneve do të vazhdojnë për një farë kohe të vuajnë mungesën e një kulturedebati.

...debati si sport

Në Shqipëri do ishte lajm, por në botëndemokratike, në universitetet si Harvard, Cambridge, Oxford, debati organizohetsi sport. Ka kampionate dhe gara që ushtrojnë nxënësit dhe studentët tëargumentojnë. Ka kategori dhe stile debati, njësoj si në mundje apo në çfarëdosporti tjetër, që përgatisin këta individë të përballen me argumente. Sigurishtqë është e tepërt të kërkohet kjo në një vend ku emisioni i parë i debatit, “Ediela debat”, drejtuar nga Blendi Fevziu filloi jo më shumë se 15 vjet më parënë TVSH. Nga ana tjetër, çka nuk është e gjitha përgjegjësi direkte e moderatorëvetelevizivë, debati është kthyer prej kohësh në një arenë sherri. “Kultura ekacafytjes” e cilëson atë Lutfi Dervishi dhe, sipas tij, kjo është: “Një e keqetjetër që ka zënë rrënjë”. Sherret, sidomos ato të fushatës, kur askush nuk dëgjonaskënd dhe të gjithë flasin njëkohësisht, janë ato që sipas Tares e kanë lodhurpublikun dhe e kanë kequshqyer. "Kemi një publik shumë të vogël që kërkonemisione sqimatare, shumica kërkon sherr, skandale, dhe gazetarët nuk dalin ngakutia (Tirana)”, shton ajo.

Për Dervishin, sherri është bërë lajtmotiv dhepër këtë fajëson moderatorët që e “shpikin” atë në kërkim të një audience më tëmadhe. “Por përveç ‘rritjes’ së audiencës nuk shoh ndonjë të mirë në debate tëkëtij formati”, thekson ai.

Tentativa për të përkufizuar debatin politikteleviziv në Shqipëri detyrimisht na sjell në mend këtë fjalë: i zhurmshëm. Sepsenë këtë vend ku debati televiziv ka më pak se 15 vjet traditë, duket mjaft i përhapurbesimi se ai që thërret më fort ka më shumë të drejtë. Dhe më e keqja, sipasDervishit, është se “britmat” duhet t’i dëgjosh në “prime time” (koha e pikut tëshikueshmërisë). “Nuk është e keqja që janë shumë, por problemi është se kanë ‘pushtuar’prime time, orarin më të shikuar. Në vend që të shohësh një film, koncert, apo çfarëdoprogrami tjetër - ajo që të ofrohet është vetëm ‘debate politike’, ku nuk kadebat dhe ku nuk diskutohen politika”, i bie shkurt ai për të thënë gjithë kundërshtiminqë ka rreth këtyre debateve. Por jo gjithçka është negative, ndoshta sepse edhenë mes të debateve ku e ke të vështirë të dëgjosh qoftë një fjali të mbyllurderi në fund, mund të nxjerrësh lajmin ose t’i afrohesh të vërtetës që ka pakgjasa të jetë me atë që bërtet më fort.

...sfida

Këto debate, siç shpjegon Ilva Tare, drejtuesee “Tonight” në Ora News, “nxjerrin të vërteta”. Normalisht, të vërteta relativeqë lexohen sipas nevojës së shikuesit. “Lajmi s’ka fund. Është si trupi ynë qësi mbarojnë lëkurët, duhet vetëm ta qërosh ngadalë. Nuk mjaftojnë burimet, asvërtetësia, shpesh duhet të shohim të vërtetat e dyta dhe të treta”, thotë mëtej Tare. Në këtë mënyrë ajo ka përkufizuar një nga sfidat me të cilën përballetajo dhe kolegët e saj, përballë anës tjetër të peshores ku është shikuesi që epret këtë të vërtetë.

Këto debate teorikisht duhet t’i fiksojnëshqiptarët në kolltukë si të ishin vidhosur, në orët që ata të zanatit i quajnëprime time (orët e pikut të shikueshmërisë), duke rivalizuar për tifozë mendeshje futbolli apo çdo program tjetër të mundshëm argëtues.

Një sfidë që moderatorët e këtyre emisioneveduket se e kanë marrë në sy, ndoshta të bindur se politika në këtë vend ka mëshumë tifozë sesa dy ekipe të Ligës së Kampioneve, edhe pse detyrimisht debatetë tilla kanë gjithmonë një rezultat të fiksuar 0 me 0 (të paktën deri ditën ezgjedhjeve) çka i bën të parashikueshëm dhe, siç përkufizon Arjan Çani, me: “njëlloj autizmi…, që shpesh të detyron të ndërrosh kanal”.

Për të, “e mirë është kur debati arrin tëdivulgojë çështje të cilat nuk janë të lehta për t’u kuptuar nga publiku i gjerë”.

Por e gjithë kjo, sipas tij, duhet marrë me njëfarërezerve, pasi ekrani është një farë teatri. “Nuk duhet harruar që ekrani ështënë vetvete një truk, pra një ‘mise en scene’... Unë e them shpesh në emisionintim: Kujdes, mbani distancën e duhur me ekranin, shijojeni, por mos e besoniplotësisht.”

...jashtëdjalli

Para pak kohësh fletët u dogjën. Askujt nuk ierdhi keq edhe pse miliona shikues në këtë vend, një shifër e nxjerrë jo përshkak të studimit, sepse të tillë nuk ka, siç thonë edhe drejtues të njohuremisionesh televizive, por për shkak se askush nuk mund t’i shpëtonte debatitmbi fletët në të verdhë të 5, 9, 11 etj., që shfaqej sapo shtypje telekomandën,me detyrim kishte përjetuar emocion për to, qoftë ky gëzim, hidhërim apo mërzinga ajo e qërimit të orizit me doreza boksi. Djalli, që nxiti pasione të çuditshmee të egra në Maj, sikur nuk qe më aty, ishte zbehur, ndërsa debatet vazhduan, “Sinjë orkestër pa dirigjent...”, thotëTare, ku e ke të vështirë të dallosh violinën nga violonçeli. Dhe po të ishimduke treguar përrallë do e mbyllnim si Kuteli, sot e përgjithmonë...

Mapo: Mbretëresha Geraldinë: orët e fundit te koka e mbretit

2011-12-14T20:24:00.000+01:00

Mbretëresha Geraldinë: orët e fundit te koka e mbretit:
DORËSHKRIM Pacienti i dhomës në fund të korridorit Fragment i shkëputur nga libri Geraldina e shqiptarëve i autores angleze

Turistë... në pritje që ta shembin...

2011-12-04T23:10:00.001+01:00

Turistë... në pritje që ta shembin..., originally uploaded by Krasta_Krau.

Ditet e fundit te Piramides, qe su be dot Teater dhe qe (siç duken bathe) s'po mund me u be as Kuvend...

Një Flamur në profil

2011-11-28T11:55:00.001+01:00

Pse kam njëFlamur në profil?! Sepse është ditë e festës së Flamurit. Ja kaq e thjeshtë. Josepse sot jam më shumë atdhetar se dje. Jo sepse për Shqipërinë u kujtova sot.As sepse për të treguar që e do një vend mund të mjaftohesh me shfaqen e njëflamuri në profil facebook-u siç bëj unë e mijëra të tjerë. As nuk më kapërfshirë mania ta kem dhe unë njëherë flamurin në profil. Jo. Është mëthjeshtë se kaq, sot unë kremtoj, festoj, përulem para një dite në historinë ekëtij vendi, ditës pa të cilën nuk do isha ky që jam.

Dita e Flamuritështë e vetmja festë laike në këtë vend që nuk ka asnjë note patetizmi dhe nukmund të bëhet patetike.

E vetmja festë qëi ka rezistuar dëshirës së politikës për ta banalizuar e zvogëluar, ngase atanuk mund të jenë personazhe në këtë ditë, para sëcilës veprat e tyre, punët etyre (të mira e të këqija) rrëgjohen, nën hijen dhe madhështinë e kryeveprës sënjë grushti burrash, të cilët nuk përfituan prej kësaj asgjë, madje mjaft prejtyre humbën, deri edhe jetën, por që e bënë Shqipërinë “në vehte, të lirë e tëmosvarme”.

Askush. Askozmopolitanët që u duket arkaike, as antikonformistët që shohin në këtë shfaqeflamujsh, popull dhe masë, as skeptikëtqë shohin një mburrje të tepruar dhe në fund as ata që nuk e duan fare këtëvend, nuk do të ishin, nuk do ta kishin shancin ta shprehnin këtë mendim sot,nëse nuk do të ishte kjo ditë, ai flamur ato duar që e ngritën.

Më inatosin tresoje komentesh mbi këtë ditë. I pari që ironizon patriotizmin e beftë, lexo tështirur, i dyti që këshillon se duhet të jemi patriotë ccdo ditë dhe i treti sepatriotizmi nuk u tregoka me flamur në profil apo në ballkon. Më acarojnë josepse ka ndonjë gjë të keqe të kenë edhe ata mendimin e tyre dhe të vazhdojnëme të, por se nuk arrijnë të kuptojnë më të thjeshtën: Kjo nuk është një ditëpër të qenë patriot, është një ditë për të festuar patriotizmin. Një ditë përtë kujtuar etërit e këtij kombi, veprën e tyre dhe simbolin që na shënon.

E çka bënë ata?! ...Ndërsareciton në Sanremo në 150 vjetorin e Italisë, Roberto Begnini, (ndoshta aktorimë i madh italian i kohëve tona) thotë diçka që është universale për ditët ekrijimit të çdo kombi në botë: “Ata mësuan të vdesin për atdheun që ne të mundtë jetonim për atdheun...”

Dhe ju sigurojnuk ka gjë më madhështore mbi tokë se kjo ditë që shënon fillimin e jetës së këtijvendi si komb i bashkuar. Kjo është dita që përbuz, përmbys, thyen gjithëkufijtë dhe i bën shqiptarët bashkë pa përfillur rezoluta, pa kërkuarreferendume, pa pasur nevojë për fjalë të mëdha a lëvizje politike. I bën bashkëpavarësisht nëse janë mijëra kilometra larg, i bën bashkë përmes përuljes përparasimbolit të varur dikund në ballkon, dikund në profil e dikund në zemër...Mjafttë mund ta përkëdhelësh dikund me sy, për të thënë (pa krenari të tepërt, pazemëratë dhe pa urrejtje për askënd): Jam shqiptar dhe sot festoj ditën pa tëcilën nuk do isha.

A nuk ia vlen pratë kremtohet ky bashkim i vetvetishëm i pa organizuar, pa qenë nevoja tëironizohet si patriotizëm i një dite apo shpërthim atdhetarie! Po për nder tëplakut mjekër bardhë, për Isën, Luigjin, Nikollën... a duhet që kur të zgjohemimë 28 të belbëzojmë të paktën një falenderim mirënjohje! Po sikur ta shihnindryshe!

A ka nevojë ai(Flamuri/ Dita) ta nderojmë?! Ndoshta në fund të fundit është e kundërta.

Ngritja, vendosjae këtij Flamuri, të cilin Etërit e ngritën përmes sakrificash dhe me njëdashuri e pasion që sot as mund t’i hamendësojmë, është diçka që na nderon mëshumë se sa mund ta nderojmë. Ani ja pse unë e vë një flamur në dritare, një flamurnë ballkon, një flamur ku të mundem, që të mund të marr prej nderit dhe krenarisëqë ai ka dhe fal bujarisht me shumicë në këtë ditë të kremtimit të tij, duke uvalëvitur si të dojë ta shpërndajë mbi gjithëkënd. Diçka që e bën pa nda, qëprej 568 vjetësh kur për herë të parë u ngul në një beden kalaje në Krujë (Nëntorii Parë), e më fort prej ditës që e vunë në atë ballkon në Vlorë (Nëntori i Dytë)99 vjet më parë... Hajt pra mos u bënikurrnacë, 60 sekonda mjaftojnë për të vënë dikund një flamurë që nëse ja hapnizemrën do mund t’iu falë nder dhe t’iu kujtojë çmimin e vlerën e lirisë. DuajeShqipërinë. Gëzuar Ditën e Flamurit

Kovaçi, zanate në zhdukje

2011-11-22T19:48:00.001+01:00

Kovaçi, zanate në zhdukje, originally uploaded by Krasta_Krau.

Upside down

2011-11-14T18:03:00.001+01:00

Upside down, originally uploaded by Krasta_Krau.

ëʇɥsodëʞoʞ llnzǝd ëuɾoɹpuëb ëb ɐllıʇ ëʇ ëʇıp ëu ɯıɥoɥs ëb ɐuıɹɹɐɯ oʇɐ ʇɾǝɹʞ ǝ ˙˙˙ʇǝɥozëɹɹ ɐɾpuǝɯ ǝɥp ʇǝsıɯǝɹƃ ɐʇoq ɹnʞ

Xhaxha Semi dhe shqiptarët

2011-10-03T16:07:00.000+02:00

Vladimir Karaj

Punonjësi i ri i ambasadës, i veshur si“Xhaxha Semi” (Uncle Sam), në të vërtet është shumë i qeshur për të ngjarë mefigurën serioze që thërriste nga posterat e propagandës: “Të dua ty, nëushtrinë e SHBA”. Sidoqoftë, ai ishte përfaqësuesi i denjë i njërit prejimazheve mitike amerikane, dje në rrugën “Murat Toptani”, ku ambasada e SHBAorganizoi panairin festiv të kujtimit të 20-vjetorit të rivendosjes sëmarrëdhënieve diplomatike Shqipëri-SHBA. “Xhaxha Sem”, ishte së bashku me“Statujën e Lirisë” dhe lepurin “Bugs Bunny”, tre personazhet më interesante nëato pak metra rrugë ku ndodhen çadrat e panairit që kremton rivendosjen emarrëdhënieve mes SHBA dhe Shqipërisë.

Panairi u hap me himnet e dy vendeve, muzikëdhe parakalim nga banda muzikore, një fjalë falenderimi nga ambasadoriAleksandër Arvizu dhe kreu i bashkisë, Lulzim Basha, ndërsa u mbajt gjallë nganjë mori qytetarësh të Tiranës që u dyndën në rrugë, për të ndjekur aktivitet ezhvilluara aty apo edhe shijuar ushqimet e panairit. “Është një festë për tëthënë faleminderit”, tha për “Mapo”-n ambasadori Arvizu, “i sulmuar” gjatëgjithë kohës nga qytetarë që kërkonin të bënin një foto me të.

Panairi

Rruga “Murat Toptani” është plot me fëmijët që vizatohen me yje dhe vija(Stars and Stripes, shenja të flamurit amerikan) në faqe, me të moshuarit qëmasin tensionin dhe të rinj apo familjarë që presin në radhë për një foto me ambasadorindhe “Semin”. Ndër të gjithë këta, “Sem” ishte ai që kishte më shumë punë,ndoshta edhe pak më shumë se ambasadori Aleksandër Arvizu, ndërsa të gjithë qëe pikasnin kërkonin një foto me të. “Është bukur që do të jem imazhi i ‘XhaxhaSemit’ për shqiptarët”,- na thotë ai duke qeshur, ndërsa pak sekonda më tutjefëmijët presin të bëjnë fotografi me të dhe ai është mjaft i gëzuar t’i marrënë krahë. Ndërkohë, ata që kanë interesin më të madh, aq sa nuk gjejnë dot kohëpër të biseduar, janë një grup prej piktorësh që vizatojnë sipas dëshirës fytyrat apo duart e pjesëmarrësvenë panair; o me flamurin shqiptar, o me atë amerikan, o me të dy bashkë. Pak mëtutje luhet muzikë nga banda të televizioneve shqiptare. Në stenda të tjeraofrohet birrë vendi, ndërsa ka ëmbëlsira, pica dhe një sërë simbolesh që mundt’i marrësh si suvenirë. Ambasadori Arvizu dukej mjaft i kënaqur me atë qëndodhte ndërkohë. “Nuk e dinim çfarë të prisnim prej kësaj feste... ajo qëdonim ishte të organizonim një festë në shenjë falenderimi për njerëzit”, -thaai, ndërsa u shpreh i kënaqur që panairi ishte plot me njerëz nga të gjithamoshat, fëmijë, të moshuar dhe plot të rinj që dëgjonin muzikë të ulur nëbordurat e rrugës. Mjaft prej njerëzve aty ishin enkas për të shprehur njëfalenderim nga ana e tyre. Këtu, duke parë familje që presin në radhë të bëjnënjë foto me ambasadorin, kupton që je në vendin më pro-amerikan në botë. Endoshta kjo nuk është diçka e vetëm 20 viteve të fundit, edhe pse këto i kanëvënë vulën më të rëndësishme miqësisë mes shqiptarëve dhe Amerikës.

Një copëz histori

Kujtimi i 20-vjetorit, edhe pse diçka mjaft egëzueshme, është shumë pak në marrëdhëniet mes dy vendeve. Në fakt, kontaktet epara diplomatike, nëse mund të quhen të tilla, “u vendosën” më 1914, kur, sipasNju Jork Times, Xhorxh Fred Uilliams, ambasador i SHBA në Greqi, mori ngaqeveria amerikane kërkesën për të hetuar se çfarë po ndodhte me Shqipërinë dheshqiptarët. Uilliams shkroi një raport që e bën atë amerikanin e parëfilo-shqiptar. Ai mori në mbrojtje shqiptarët, duke shkruar një sërë artikujshqë denonconin atë që po i ndodhte shtetit të sapokrijuar. Mbajti një qëndrim,atë kohë të papranueshëm edhe për Departamentin e Shtetit, që sulmonte fuqitë emëdha europiane për atë që po ndodhte në Shqipëri. Më vonë, ai u tërhoq siambasador pikërisht për shkak të këtyre deklaratave. Sidoqoftë, mbetet i paripërfaqësues diplomatik i SHBA-ve që vizitoi kryeqytetin e Shqipërisë, atëherëDurrësi. Pak prej pjesëmarrësve e dinë këtë. Pjesa më e madhe e tyre janë tëinteresuar për të shkuarën e afërt. Ata njohin ish-presidentët Klinton, Bushdhe presidentin Barak Obama, dhe atë që këta kanë bërë për shqiptarët. Njëhistori që kryesisht mbështetet në pavarësinë e Kosovës dhe përkrahjen pakushte të demokracisë shqiptare. Fotot me fotografitë prej kartoni të trepresidentëve ishin gjithashtu në modë mes atyre që vizitonin rrugën.

Sërish panair

Këtu muzika nuk pushon për asnjë moment, pasigjithmonë ka një grup që këndon apo të rinj e fëmijë që provojnë karaoken, mundtë kesh shansin edhe të jesh pjesë e disa gjërave vërtet të rralla përshqiptarët. Kështu është të provosh kuzhinën e gatshme të ushtrisë amerikane.Atë e prezanton një Ranger (këmbësor) dhe një ushtar i flotës. Pakot plastiketë izoluara fort hapen dhe brenda tyre gjithmonë ka një “qese për ngrohje paflakë”, me përbërje magnezi, kripe dhe hekuri që në reaksion me ujin arrin tëngrohë në 10 minuta një biftek të izoluar në një qeskë tjetër. Për 20 minuta,dy ushtarët përgatitën ushqim për mjaft prej kureshtarëve që u ndalën aty. Neprovuam ëmbëlsirën, një kek sipas standardeve duhet thënë, ndërsa të tjerëshkuan më tej dhe morën lazanja apo supë me fruta deti. Në sfond, një bandëxhazi e Forcave Ajrore të ushtrisë amerikane “Wings of Dixie, luante melodi tënjohura për ndjekësit që i shoqëronin me kërcim dhe ndonjëherë edhe me vargjete muzikës. Shqiptarë anglisht-folës ndërkohë afrohen sa nga njëra stendë nëtjetrën, shkëmbejnë dy pare muhabet me njerëzit që ndodhen aty, japin e marrinbuzëqeshje, kërkojnë një foto me “Xhaxha Semin” apo “Statujën e Lirisë” dhevazhdojnë përtej dy “pikave të kontrollit”, të vëna në hyrje dhe në fund tërrugës. Ndoshta të vetmet fragmente “armiqësore” të panairit, që dashje padashje na kujtojnë gurgulenë në shtyp mbi “celulën antiamerikane”. Kur e pyesimme shaka ambasadorin, nëse kishte këtu nga ata të celulës antiamerikane që aidenoncoi në një intervistë televizive, ai fillon të buzëqeshë: “Nuk besoj se kakëtu ose, nëse kanë ardhur, duhet të jenë duke bërë qejf”, - na thotë.

Historia e “armiqësisë” dhe përtej

Sidoqoftë, dy vendet kanë kaluar një periudhëtë gjatë armiqësie në 50 vitet që Shqipëria u sundua nga komunizmi. Ftohja qe emadhe. SHBA nuk e njohu Shqipërinë si shtet për një periudhë kohe, ndërsaShqipëria e kujtonte Amerikën vetëm në parullat kundër imperializmit. Ambasadae SHBA-ve në Tiranë u rihap më 15 mars 1991, duke shënuar plot 52 vite mungesë,që prej largimit të ambasadorit të fundit disa muaj pas pushtimit të vendittonë nga fashistët. Por përpara se të arrinim në 52 vitet e akullta, Shqipëriadhe SHBA kishin një marrëdhënie më shumë sesa miqësore. Në fakt, SHBA-tëshpëtuan Shqipërinë më 1920. Si e qysh Uashingtoni mori përsipër të ishtembrojtësi i madh i shqiptarëve, nuk mund të shkruhet në pak rreshta, por nësegërmon në arkivat e Nju Jork Times, do të gjesh lehtësisht dy apo tre artikujqë dëshmojnë qëndrimet e presidentit të atëhershëm të SHBA-ve, Udro Uillson, nëfavor të shqiptarëve. Ai kundërshtoi “Traktatin e Londrës” , në të cilinBritania, Franca e Italia ndanin Shqipërinë mes fqinjëve të saj. Pikërisht më1920, Shqipëria duket se ka “vendosur” përfaqësuesin e saj të parë në SHBA. NjuJork Times përmend Kostandin Çekrezin, një anëtar i federatës Vatra, i ciliishte emëruar si përfaqësues i qeverisësë përkohshme, i cili i dedikon Uillsonit shpëtimin e Shqipërisë: “Shpëtimi ivendit tim, vjen për shkak të veprimeve të qeverisë së Shteteve të Bashkuara”,citohet Çekrezi më 10 mars 1920.

Atëherë sigurisht ishte e pamendueshme që vendet, pasitë kalonin vite të tëra ndarje pa arsye, të mund të festonin miqësinë me njëpanair me tezga plot me ëmbëlsira në një nga rrugët e Tiranës. Ndoshta gjëra qëndodhin shpesh në miqësitë mes shteteve, edhe pse dje në rrugën “Murat Toptani”ishin njerëzit që “folën” me praninë e tyre dhe festën, për “marrëdhëniet” qëata kishin me SHBA-të. Një histori tjetër kjo, me respekt, nderim dhemirënjohje. Gjëra që nuk shlyhen lehtë. Botuar në Mapo

Edi Rama kërkon të jetë sërish “cool”

2011-09-25T18:18:00.002+02:00

Edi Rama ishte trendy. Ministri i Kulturës me çorape të kuqe, kryetari i bashkisë që këndonte rrep dhe ulëriste në mitingje, nuk kish si të mos tërhiqte një mori “idhujtarësh”. Gazetarët e huaj ranë në dashuri me “liderin e ri” të një vendi të prapambetur. Ata shkruanin se ai i “frymëzonte”. Të qenit “trendy” i siguroi Ramës një rrymë të tijën, ndjekës, përkrahës dhe adhurues. Nëse historia mund të mbyllej këtu, Rama do të ishte një rast suksesi, por diku dikur sharmi i të qenit politikani i ri dhe inspirues u zbeh.

Po të hedhim një sy pas në jetën politike të kryetarit të sotëm të PS do e dallonim lehtë pikën e kthesës. Gjithçka ka ndodhur dikur pas zgjedhjeve për kryetar te socialistët. Posti i ri duket se i imponoi Ramës një jetë të re. Në vend që të ulej Rama në kolltuk, kolltuku u ul mbi të. Menjëherë pas kësaj fillon një histori monotone, nga zyra në zyrë, që në rastin më të mirë ishte përsëritje e vetvetes.
Imazhi i politikanit trendy u zbeh shumë më shpejt ngase i ishte dashur ta ngrite në këmbë. Sepse trendy (që në fund të fundit është diçka sipërfaqësore) është të jesh në modë dhe orgjinal njëkohësisht. Rama dështoi të ishte. Thuajse asnjë ide që prej zgjedhjes në krye të PS nuk pati më të njëjtin sharm edhe pse të gjitha ishin populiste mjaftueshëm.
Një fushatë “gju më gju me popullin” dhe bredhja fshat më fshat, ishin provuar më parë nga Nano apo edhe mjaft të tjerë. Tentativa për të kopjuar nga fushata e Obamës, që ai e përdori në 2009-tën, nuk mund të funksiononte më në një vend ku kishte internet dhe zgjedhjet e përtej oqeanit ndiqeshin thujase live.
I mundur ndoshta prej bjerrjes së imazhit, i frustruar nga mungesa e ideve dhe nga prania e rivalëve në fushën ku kishte luajtur vetëm (të tjerë politikanë të rinj tashmë ishin po aq aktivë sa ai) Rama villoi të lëshonte pe të vjetrës.
Mund të shohësh, me një vështrim pas, se nga vit në vit “lideri i ri” , plakej përditë. Nga një përbuzës i protestës dhe i rrugës si zgjidhje, në një lider të grupeve të organizuara prej strukturave partiake që protestonin përditë edhe pse çdo ditë më të paktë. Nga një këngëtar rrepi, në fjalime monotone zyrtarësh të gjitha në kohë të ardhme “ne do të” apo “me ne do të”. Nga figura e antikonformistit, te politikani i kompromiseve të mëdha.
Rama ishte trendy! Edhe pse ndoshta krejt sipërfaqësore si çdo gjë e modës që ndërrohet me stinë, kjo i kishte dhënë atij dy herë bashkinë e Tiranës.
Të qenit trendy i pati dhënë Ramës edhe sigurinë se nuk mund të humbte në Tiranën që ja pëlqente këtë dhe ndoshta pikërisht humbja (ai thotë se ja vodhën) në kryeqytet e ka bërë atë të shoh pas. Prej kësaj kthese të dytë, Rama e di se nuk është më trendy dhe kërkon të jetë “cool” (sinonime).
Ai ka zgjedhur një aktivitet politik krejt të ndryshëm nga sa më parë. Blog, tweet dhe status update në Facebook. Pak a shumë ai shpreh idetë në blog, sulmon kundërshtarët në twitter dhe njofton gjithçka në Facebook. Veç se asnjëra nga këto nuk duket të jenë aq cool apo trendy. Në fakt Facebook është bërë i bezdisshëm, Twitteri është i panevojshëm, ndërsa blogu është vjetëruar tashmë. Vetë Rama duket se e ka parë këtë. Ai shpërndan në blog fjalimet që mban në grupin parlamentar, twiteri ka ditë pa përditësim, ndërsa në Facebook përsëritet ajo që është thënë në blog. Asgjë prej këtyre nuk është “cool”. Botuar në Mapo, 25/09/2011

Shqipja e Himarës dhe tabelat e Bollanos

2009-04-27T19:47:00.006+02:00

Reportazh me dy pjesë botuar në korrieri, 22 dhe 26 prill

Në Himarë gjejmë të varur 10 flamuj në ballkone. Gjashtë janë me shqiponjë të zezë në fushë të kuqe, dy janë të BE-së, një i Partisë Demokratike dhe një i shtetit fqinj, i varur në zyrat e PBDNJ-së. Nga të 10 flamujt, ata të dy në bashkinë e qytetit, një shqiptar dhe një i BE-së, janë lidhur fort pas shtyllës: të vetmit që nuk valëviten. Vasil Bollano, kryetari i sapodënuar nga Gjykata e Vlorës me 6 muaj burg dhe 500 mijë lekë gjobë, ndodhej në mbledhje rreth orës 11:00 të ditës së djeshme, kur ne u gjendëm para zyrës së tij. Në telefon u përgjigj sekretarja, që na njoftoi se flisnim në moment të papërshtatshëm. Kështu u detyruam të hiqnim dorë hëpërhë nga takimi me të dhe të vardiseshim rrugëve të qytetit gjysmë të shkretë, që për të të shoqëruar hapat, të fal vetëm muzikën e valëve të detit që përplasen me shushurimë në breg.

Një kullë e vogël Babeli...

E përzgjedhur si pikë e nxehtë sherri mes Tiranës dhe Athinës, e ndonjëherë vetëm si pikë sherri mes Tiranës dhe Tiranës, Himara që duhet teorikisht të plotësojë kushtet e një fuçie që shpërthen, sa herë kryeqendrat shtypin butonin, ishte dje e qetë. Megjithatë, dënimi i kryetarit të bashkisë ishte temë bisede në kafenetë e saj buzë detit. Pjesa më e madhe besojnë se Bollano nuk do të dënohet, sidomos si është mbështetur nga kryeministri Sali Berisha. Ndoshta është vetëm qetësi e rreme, që pret çastin të shpërthejë, por askush nuk mund ta thotë këtë, derisa i vetmi zhvillim i zhurmshëm ishte grumbullimi në dyert e bashkisë i hallexhinjve që prisnin karta identiteti e u mungonte interneti. I pari që takojmë është një djalë nga Qeparoi, që ndërsa thith cigaren, bën ecejake në dyert e godinës dykatëshe të ngjyer me një të kaltër të dalë boje. “Të marrin edhe këta karta identiteti, që të mësojnë se janë shqiptarë”, - thotë ai dhe qesh me shpoti, duke parë nga një grup që flet greqisht pak metra më tutje. “Ne jemi ata që nuk e duam kryetarin e bashkisë. Te ne flitet vetëm shqip”, -shton i riu. Në fakt, ajo që e çon Bollanon drejt qelisë, është pikërisht gjuha. Gjykata thotë se ai shkuli pa të drejtë tabelat shqip të rrugës nga Llogoraja në Himarë, që t’i zëvendësonte ato me tabela të tjera në greqisht, me pretendimin se ishte në zonë minoritare. Teorikisht, të gjitha mosmarrëveshjet në këtë copë të mrekullueshme bregdeti lindin nga gjuha. Dhe qe pikërisht gjuha, ajo që na bëri përshtypje sapo u ndodhëm në qytezën, e cila po të mos kishte detin dhe atë copë të mrekullueshme natyre me të cilën është bekuar, mund të ishte e njëjtë me Fushë-Arrëzin. Pak pallate të ulëta, godina ish-institucionesh apo shërbimesh të rrënuara, rrugë të paasfaltuara dhe njerëz që përshëndesin këdo që kalon. Si kishim dëgjuar gjysma dialogësh në greqisht dhe shqip në dyert e bashkisë, vendosëm në një moment të bëheshim më të vëmendshëm ndaj saj. Si u gjendëm në kioskën që shet gazeta buzë plazhit dhe po diskutonim me një kalimtar të rastit për punë të kryetarit, një zonjë, si parkoi makinën, një fuoristradë me targa greke, pyeti shitësen në shqip: “A erdhi gazeta?” Aty për aty, shitësja ia ktheu në greqisht. Fjalinë e saj nuk e kuptuam në të vërtetë, por ne e dinim që gazetat nuk kishin ardhur ende. E interesuara diç komunikoi me një të moshuar që e shoqëronte, por ne mundëm të kuptonim vetëm pjesën shqip të bisedës: “Do na njoftojnë kur të vijnë më vonë”. Me këtë “babel” të vogël që simbolizohej në kioskë, mund vetëm të vije buzët në gaz. Sidoqoftë, të mbetur pezull në një zonë dygjuhëshe, ku ne kuptonim vetëm njërën, pyetëm shitësen se përse nuk ishte përgjigjur shqip. Stërhollimi i saj ishte po aq i çuditshëm. Në fakt, ajo vetë nuk ishte nga Himara, por e kishte mësuar greqishten kur kishte ardhur këtu dhe meqë himarjotët flisnin greqisht, asaj i pëlqente ta praktikonte. “E ç’të keqe ka?” - pyet ajo. “Kurrfarë?” - do i përgjigjej gjithkush. Ne në fakt nuk i kthyem më tepër se një buzëqeshje, sepse ndërkohë kërkonim shpjegim se përse në librarinë e saj dhe të të shoqit, ky nga Himara, të tetë librat dhe shtatë kasetat muzikore janë në shqip?! Po nuk marrim një shpjegim logjik. Në të vërtetë, në Himarë, pjesa më e madhe e burrave të ulur në kafene flasin greqisht, por është e pamundur të thuash nëse bëhet fjalë për 4 në 1 apo 4 në 3, aq më shumë kur shoferët, ndërsa shkëmbehen për herë të pestë në të njëjtën rrugë të ngushtë, shahen miqësisht, gjysma greqisht e gjysma shqip.

Shpresat te Berisha, Bollano s’do shkojë në burg

Dhimitri, një i moshuar që e gjejmë në qendër të qytetit, thotë se ata që flasin shqip janë të ardhurit. Ai vetë e ka mësuar greqishten nga nëna dhe në shkollë fillore deri në ‘46 këtu jepej greqishtja si gjuhë. Burri i moshuar thotë me bindje që Bollano nuk do të shkojë në burg. “E pe që Berisha i doli në krah... “Këto janë gjëra arkaike”, - tha, e po foli ai, ashtu do bëhet”, shpjegon i moshuari. Sipas tij, Bollano nuk duhej ta kishte shkelur ligjin, por sidoqoftë për këtë, nuk mund të shkojë në burg. Kur i themi se Himara na duket e varfër, ai rrudh buzët dhe thotë se në fakt, e tillë është ngaqë gjithkush ka ikur prej këtu dhe pjesa më e madhe janë në emigracion. Sidoqoftë, për të fajin të gjithë e kanë “të kuqtë (komunistët) e Vlorës”, që duan të fusin në sherr Berishën me Karamalisin, që vjen në Shqipëri pas ca ditësh. Ai është i sigurt se pas kësaj, gjërat do të rregullohen dhe do të shkojnë më mirë, sidomos tani që po bëhet rruga. E ndërsa kujton këtë të fundit, i moshuari shfryn mllef politik kundër të gjithë ish-kryeministrave që e sollën rrugën deri në Qafë-Llogora, por nuk e çuan më tej. Ai nuk di të shpjegojë pse Petro Marko thoshte të kundërtën e tij për himarjotët, por ia vë fajin faktit që shkrimtari i njohur jetoi shumë kohë larg Himarës dhe ngutet të thotë se më shumë se xhaxhait, duhej t’ia vinim veshin nipit. Kur shoku i tij e korrigjon se në fakt ishte e kundërta, ai i kthehet edhe njëherë politikës, para se ne të ndahemi. “Nëse ka shkelur ligjet e shtetit, të dënohet”, - thotë Zhaneta, një grua rreth të 50-ve, që e takojmë diku në Potam, ndërsa pastron rrjetën e peshkimit. Ajo është nga ata banorë të qytezës së bregut, që pohon se është greke dhe se greqishten ia ka mësuar nëna, por shton se e di që jeton në Shqipëri dhe thotë se u bindet ligjeve të këtij shteti. “Nuk kishte pse i shkulte tabelat”, - thotë ajo, edhe pse gjithashtu nuk është e bindur që Bollano duhet të shkojë në burg. Përkundrazi, Sotir Sava nga Qeparoi që po pret bashkë me të shoqen dhe fëmijët për kartë identiteti, është i bindur se kryetari i bashkisë nuk do të shkojë në burg. Ai ka të njëjtin argument me Dhimitrin, por ndryshe nga i moshuari i përket një fshati shqipfolës, që nuk është fort i lidhur me kryetarin aktual të bashkisë. “Ai e ka lënë pas dore Qeparoin”, - thotë Sotiri, i cili si të gjithë banorët e bregut që në takuam, nuk është dakord me shkuljen e tabelave, por as është i bindur se, në fakt, mund të ketë ndëshkim për këtë. Për Sotirin dhe Ermalin, një 25-vjeçar që ndodhet edhe ky në oborrin e bashkisë, problemi qëndron te pronat. Ata thonë se gjithçka në Himarë është bllokuar dhe zhvillimi ka ngecur, për shkak se çështja e pronave është ende e paqartë. “Kryetari i bashkisë i ka bllokuar të gjithë ndërtimet, sepse kërkon që toka të ndahet sipas kadastrës së vjetër dhe jo ligjit 7501”, - shpjegon Sotiri. Ai thuajse përsërit të njëjtin refren që dëgjojmë në Vuno, ndërsa ulemi në tavolinë me pesë banorë të fshatit. Këtu udhëtuam, pasi përfundimisht mundëm të flisnim me kryetarin e bashkisë, por vetëm në telefon: “E kemi bërë një deklaratë për shtyp për këtë çështje, nuk do të flasim më”, - thotë Bollano në telefon. Ndërkohë, banorët e bashkisë së tij më shumë kanë “frikë” për pronat e tyre, sesa për kryetarin. Mjaft janë të bindur se klane e grupe të fuqishme duan t’ua rrëmbejnë nga duart pasurinë banorëve të bregut.

Çështja nuk është Bollano, por pronat

Simoni, Irakliu, Pavlloja dhe Leonardi e kanë marrë shtruar, ndërsa rrëkëllejnë raki dhe shikojnë bregun teposhtë rrugës, ku ekskavatorët vazhdojnë të punojnë në zgjerimin e saj. “Rruga mirë që bëhet, por kjo nuk është kryesorja për ne”, - thonë ata njëri pas tjetrit dhe si për t’u mëshuar fjalëve, lëvdojnë shoqi-shoqin sa herë që del një fjali e tillë me ndonjë “hë më, të lumtë”. Për këta pesë burra, nuk ka një çështje “Bollano” dhe nuk ka rëndësi nëse ai dënohet apo jo për shkulje tabelash, pasi kjo është punë e drejtësisë dhe ata nuk duan të merren me të. Tjetër gjë kërkojnë ata të pestë njëzëri: pronën. Jo kështu si e kanë marrë në përdorim, ku ajo, edhe është e tyrja, edhe nuk është, por të gjithën me tapi, që të mund të bëjnë me të atë që ata duan. “Ne këtu kemi mbetur në diktaturë”, thotë njëri prej tyre, duke shpjeguar se për 20 vjet, edhe pse kishin paguar taksat për tokën, toka në fakt nuk ishte e tyrja, sepse ata ende nuk kishin një certifikatë mbi të. Pesë burrat janë të bindur se, në fakt, pas dënimit të kryetarit të bashkisë fshihen të tjera hile dhe që të gjitha kanë të bëjnë me tokat. Ata thonë se prej kohësh ndodhen në mes të dy “zjarreve”: shtetit që ka vendosur 7501-in dhe Bollanos që kërkon kadastrën e vjetër. “Ajo që kërkojmë ne, është që kjo gjë të marrë zgjidhje dhe të dimë se çfarë do të bëhet me ne dhe tokën tonë, të ndahet kjo punë njëherë e mirë”, - thotë Simon Bala. Sipas tij, tani toka është në duart e kusarëve.

Çështja tjetër për ta është e mbyllur. “Ne e respektojmë kryetarin e bashkisë, se e kemi kryetarin tonë, por nëse drejtësia e dënon, ne nuk mund të interpretojmë atë që thotë drejtësia”, - thotë kryeplaku i fshatit Vuno. Po si ai, si shokët e tij kërkojnë që pikërisht kjo drejtësi të zbatohet edhe për tokat e pronat e tyre dhe njëherë e mirë të zbatohet ligji dhe gjërat të shkojnë në vendin e duhur. “Ishim 5 vëllezër dhe tani ajo që më takon mua nga ato që ka lënë gjyshi është shumë pak”,- thotë Pavllo Odiseja, ndërsa bën me dorë për të rrëfyer një ngastër të vogël toke. Sidoqoftë, ai thotë se këtë copë do të donte ta kishte të tijën dhe se pas 20 vjetësh nuk do të donte të ishte më dy herë emigrant. Vunoriotët ndjehen të fyer, tek trajtohen si të huaj nga të gjithë krahët, si grekë në Vlorë dhe alvanozë në Athinë, dhe për më shumë vuajnë braktisjen e shtetit të tyre. “Tirana e ka harruar bregun, ne duam që ata të kujtohen për ne. Sa për gjuhën, ja ku po ta them: ne i kemi zgjidhur dhe i zgjidhim punët në shqip”, thotë Pavllo. Aty për aty, si për të na vënë në pozitë shton: “Nëna ime, gjithë Vunoi, ka paguar faturat e energjisë edhe në ‘97-ën, kur askush në Shqipëri nuk i paguante, dhe unë jam krenar që e kemi bërë këtë, sepse ne e duam këtë vend”. Veç edhe ai, edhe të tjerët në tavolinë thonë se shumica e fshatit merr pension nga Athina, sepse siç thonë: “Kur mbetesh pa nënë, do të duash njerkën”.

Pjesa II

Llogoraja, përballje me mrekullinë

Do ta keni të vështirë të gjeni në Tiranë një tabelë të shkruar floktore, në vend të parukeri apo permanent, dhe nuk ka asnjë dyshim se gjuha e parë e tiranasve është shqipja. Përkundrazi, në Himarë ku u ndodhëm pak ditë më parë, i vetmi dyqan që ofron këtë shërbim shënohet si i tillë, në fakt në të gjithë qytetin ka vetëm një tabelë greqisht, ajo e një dyqani bojërash përballë bashkisë, e dihet që, sipas kryetarit të bashkisë së zonës, shqipja nuk është fort e pëlqyer nga këto anë. E ndërsa Bollano u dënua se shkuli nga rruga tabelat e orientimit nga Llogoraja në Himarë, se ishin në gjuhën shqipe, vetë himarjotët nuk duket se e shohin me të njëjtin sy këtë problem.

Në fakt, të parat tabela të shkruara nga njerëz të thjeshtë i hasim diku duke zbritur Llogoranë, kryesisht në anglisht dhe shqip, ku tabelat janë mesazhe propagande politike dhe diku edhe nacionaliste. Por ndërsa je duke zbritur Llogoranë, zor se të shkon mendja shumë te gjuha e tabelave. Mjegulla që u ngjitet shpateve të maleve që ende ruajnë dëborë në maja dhe poshtë tyre, ngjyrat e papërsëritshme të bregut e të detit të lënë pa gojë dhe të heqin prej mendjes njëherësh gjithë pyetjet që mund të kesh qenë duke i bërë vetes për Himarën dhe himarjotët. Në fund të fundit, “dilemat” se ç’janë dhe kujt i përkasin këta njerëz që janë zgjedhur nga Zoti të jetojnë përbri një mrekullie të ngjashme, do të duhet t’i zgjedhin vetë, ndërsa ne kalimtarët mund edhe të mjaftohemi duke u ngopur me frymë dhe fiksuar fort në mendje kombinimin e mbinatyrshëm të gurëve, detit e mjegullës. Kjo duhet të jetë pamja që Petro Marko mbajti mend sa kohë qe gjallë, për të shkruar në fund autobiografinë “Re dhe gurë”.

Kthesat e Llogorasë janë të forta, por rruga deri tani ka qenë bujare dhe në asnjë mënyrë nuk mund të thuash që je lodhur, duke numëruar pishat me forma të veçanta apo shijuar qetësinë që të fal bluja e thellë e detit poshtë këmbëve të tua. Makinën e ndalojmë disa herë, derisa kemi zbritur në fund të shpatit dhe tashmë ecim mes përmes fshatrave të bregut. Rruga e re, që vende-vende ka përfunduar deri në asfaltim dhe në pjesë të tjera është ende në zgjerim e sipër, herë na e lehtëson mjaft dhe herë na e bën më të vështirë udhëtimin, ndërsa presim radhën për të kaluar ekskavatorët apo makinat e tjera të mëdha që po çajnë shkëmbin. Sidoqoftë, edhe pse nuk kemi kaluar në rrugën e vjetër, nuk është e vështirë të kuptosh se përfundimi i punës në këtë aks do ta lehtësojë shumë jetën këtejpari dhe njëkohësisht do të ketë më shumë njerëz që do të mund të shijojnë pamjen e papërsëritshme të bregdetit dhe qytezave të vogla të ndërtuara në shpatet përballë tij.

Kullat e harruara

Llogaraja tani ka mbetur pas dhe prej aty ku jemi mund të shohim vetëm sesi i qepet asaj mjegulla, duke mbuluar e zbuluar sipas rastit majat me dëborë dhe pishat që vigjilojnë në cep të shkrepave në vende, ku askujt nuk i shkon në mendje se mund të qëndronin. Tani, të tjera gjëra të bien në sy, ndërsa u vjen rrotull kthesave e hyn e del nga lagjet e fshatrave të bregut. Në faqe e kodrave janë shtëpitë e Vunoit, që na bien më së shumti në sy e duke qenë se aty ndaluam më gjatë, kemi mundësi të shquajmë format e ndërtesave. Tani, sigurisht që habitemi deri në një farë mase me frëngjitë në vend të dritareve dhe ndërtimet e holla dykatëshe prej guri që u ngjajnë së tepërmi kullave të malësorëve në Veri të Shqipërisë dhe më pak shtëpive njëkatëshe të pjesës tjetër të Jugut. Dhe jo vetëm ndërtesat, por edhe mënyrat sesi ato lidhen me njëra-tjetrën dhe rrugicat nëpër të cilat duhet të imagjinosh fëmijë që rendin për në det të lënë mbresa të veçanta. Kjo formë e të ndërtuarit dhe mbiemrat shpesh me trajtat e gegnishtes, por edhe besimi i këtushëm është se banorët e bregut kanë ardhur në këtë zonë nga malësitë e Krujës pas vdekjes së Skënderbeut. Kjo në njëfarë mënyre dëshmon edhe besnikërinë e këtyre njerëzve që u vunë në shërbim të djalit të heroit. Në fakt, himarjotët sipas Mojkom Zeqos, përmenden edhe më herët në Lidhjen e Lezhës e në beteja si ajo e Torviollit. Vunoi futet në fshatrat shqipfolës të Himarës dhe ne vetëm duke thënë këtë, i jemi kthyer së njëjtës arsye se përse kemi ardhur këtej. Shqip apo greqisht? Shqiptarë apo grekë? Pyetjet janë të njëjtat prej kohësh, madje edhe për vetë bregasit, të cilët, sidoqoftë, thonë se e kishin zgjedhur këtë punë me kohë. Pavllo Odiseja, një banor i Vunoi, na sqaron ndërsa jemi ulur në kafenë e fshatit, se banorët e bregut i kishin ndarë prej kohësh këto punë dhe kështu kishin jetuar po prej kohësh. “Kjo gjë ka qenë e rregulluar mirë e bukur, me katër fshatra që flisnin shqip e tre greqisht”, thotë ai. Për të dhe për mjaft banorë të tjerë të Himarës, kjo gjë ka pak rëndësi, derisa ata janë vetë të detyruar që mbijetesën ekonomike ta sigurojnë, duke emigruar në Greqi apo përmes pensionit nga shteti fqinj. “Gjithçka është bërë interes”, thotë një i ri nga Qeparoi në dyert e Bashkisë së Himarës, ku ai vetë, ashtu si shumë të tjerë nga këto anë, nuk gjejnë arsye se përse të heqin dorë nga mundësitë për të përfituar nga ana ekonomike, ndërkohë që Tirana i ka lënë krejt në harresë. “Ne kërkojmë që shteti shqiptar të kthejë sytë nga bregu, të na japë pronat”, thotë Irakliu, që po ashtu e takuam në Vuno. Irakliu nuk merr pension në Greqi dhe thotë se kjo nuk ishte zgjidhje, por manipulim dhe ai kërkon nga ana e tij, që zgjedhja të vijë nga Tirana dhe hapi i parë për këtë do të ishte kthimi i pronës për banorët e bregut. Kjo harresë, në fakt, nuk ka filluar tani. Tirana duket se që prej pavarësisë së Shqipërisë nuk ka qenë fort e brengosur për fatin e banorëve të këtyre anëve, që duhet thënë se nuk janë të vetmit të lënë në mëshirë të fatit. “Pastaj edhe në kohën e pavarësisë, himarjotët panë se asnjë qeveri e Tiranës nuk u kujdesua asnjëherë për ta”, shkruan Petro Marko, në faqen 51 të autobiografisë së tij. Ndërsa kalon përmes fshatrave të bregut, kjo harresë bie në sy qartë. Mrekullia me emrin Himarë prej vitesh ka pasur vetëm një rrugë teke, ku dy makina do ta kishin të vështirë të këmbeheshin, ndërsa vetë fshatrat 19 vjet pas rënies së diktaturës duken përgjithësisht të braktisur. Pjesa më e madhe e banorëve emigrojnë prej këtej dhe kjo përbën një nga të tjerat habi të këtij vendi, se në fakt, pak burrave do t’u bënte zemra të hiqnin dorë nga një tokë si ajo e Himarës dhe nga një det si ai që lag këto brigje.

Tabelat e Himarës dhe ato të Bollanos

Himara, si qendër e zonës, nuk është se jeton më ndryshe nga pjesa tjetër e fshatrave. Sidoqoftë, atë e gjejmë më të gjallë dhe aty për aty, na vete mendja tek tabelat. Tabelat si motiv për të udhëtuar 7 orë, ndërsa kemi mbërritur në këtë qytet, na duken tani shumë të kota, para bregdetit dhe pamjes që ofron natyra, por sidoqoftë, aty për aty vihemi në kërkim të tyre. Andej-këndej rrugët janë shkarravitur dhe rishkarravitur me fjalë greqisht e shqip, me bojë të bardhë e të kuqe, por këto nuk është se na bëjnë aq shumë përshtypje, ndofta edhe nga që shkrimi e rishkrimi mbi to i bën një pjesë të tyre të palexueshme, qoftë edhe se gjuha e shkruar shkon krejt përtej asaj pamjeje mahnitëse që na u ngul në mendje, ndërsa u afroheshim këtyre anëve. Kështu që i heqim mënjanë këto shkarravina dhe vendosim të merremi me tabelat pak më serioze, ato që shënojnë dyqanet. Të gjitha, veç njërës janë shqip. Madje edhe firma e bojërave që e ka njoftuar përballë bashkisë në greqisht aktivitetin e saj, në një dyqan të dytë e njofton atë shqip. Asnjë nga banorët nuk është se di të na japë një përgjigje për këtë dhe ndoshta nuk është e thënë që të ketë një përgjigje për këtë, edhe pse në mendjen tonë kjo duket paradoks. Domethënë, Himara ka një kryetar bashkie që kërkon që tabelat e rrugëve që lidhin Vlorën me Himarën të jenë në greqisht, ndërsa qytetarët e këtij qyteti i emërtojnë dyqanet e tyre në shqip. Madje më tej habitemi kur ndërsa kthehemi nga Potami, e për të fshirë imazhin e një ish-stacioni uji të kthyer në kënetë dhe të një ish-spitali të rrënuar, lexojmë tabelën “Floktore” dhe një shigjetë e kuqe që të çon drejt saj pas pallateve. Floktore?! Në Tiranë thuajse e kanë harruar këtë fjalë dhe vajzat e gratë përgjithësisht shkojnë në parukeri. Për ne, ky sigurisht është një zbulim. Dhimitri i moshuar që e takojmë në rrugë pranë librarisë së vetme të qytezës, nuk është shumë i sigurt nëse mund të përgjigjet për këtë punën e tabelave dhe qesh pak si i vënë në pozitë, kur i themi se në Tiranë gjen më shumë tabela në gjuhë të huaj, sesa në Himarë. Fjalët e vunuriotasve, se banorët e bregut prej kohësh kishin gjetur paqen mes shqipes dhe greqisht dhe i kishin përdorur të dyja, na duken tani edhe më fort intriguese. Por, nëse në Himarë (fshat greqishtfolës) bukës i thonë bukë, atëherë çfarë janë himarjotët? Në fakt, për banorët kjo gjë është po aq e komplikuar sa edhe për ne që shkojmë atje. Një pjesë janë të bindur që janë grekë dhe që kanë folur gjithmonë greqisht, të tjerë përkundrazi, që janë shqiptarë dhe se kanë folur gjithmonë shqip. Edhe heronjtë ky vend i ka të ndarë më dysh. Një pjesë si Spiro Miloja u vranë në luftën për pavarësinë e Greqisë, të tjerë si Dhimitër Leka luftuan si shqiptarë, e ky i fundit qe frymëzim i njërës prej poemave më të mëdha të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, “Milosaos” së De Radës. Himarjotët sot dhe më herët e kanë pasur të vështirë të pranojnë o njërën, o tjetrën zgjedhje, edhe pse për ta një sherr i tillë për t’u ngjitur medoemos një emër ndonjëherë duket krejt i pakuptimtë. Petro Marko, që lindi dhe u varros në Dhërmi, për të qenë më parë një nga shkrimtarët më të mirë të shqipes dhe një nga luftëtarët e rrallë të lirisë ishte shqiptar. “Qoftë im vëlla Fotoja, qoftë kushëriri im, Jani, i sikterisnim duke u thënë: “Andrea Markoja u vra për Himarën dhe Marko Jani vdiq i veremosur nga internimet dhe vuajtjet e shumta për Himarën dhe jo për Greqinë. Himara sot është dhe mbetet shqiptare. Prandaj mbajmë edhe flamurin ditë e natë ngritur në ballkon. Ne e dimë gjakun tonë nga buron”, shkruan ai në faqen 51 të “Intervistë me vetveten”. Por njerëz që mbajnë të njëjtin mbiemër me të dhe kanë të njëjtin farefis nuk e pranojnë një gjë të tillë. Stavo Marko, gazetar nga Himara, shkruan në blogun e tij (smarkos.blogspot.com), se janë gazetarët shqiptarë që ia ndryshojnë origjinën greke shkrimtarit, ndërsa vetë mbron “kauzën” e Vorio-Epirit. Rruga e kthimit është e lodhshme, si je i detyruar të lësh pas gjithë bukuritë që ofron bregu i detit dhe të mbetesh po aq i pështjelluar për pyetjet që kishe ngritur në fillim. Ndoshta e vetmja përgjigje e qartë, ishte ajo që na tha para se të ikim një banorw i Vunoit: “Nga këto anë misrit i thonë misër, jo si diku në Veri, ku i thonë kallamoq (fjala greqisht)”.

“Dorëzohet” Vlora, TEC-i dhe “Petrolifera” fillojnë punë

2009-04-25T18:55:00.005+02:00

Vladimir Karaj

Katër vjet më parë, më 6 maj 2005, kryeministri Sali Berisha u premtoi vlonjatëve dhe ambientalistëve, se në Vlorë nuk do të kishte TEC, por dje e në vazhdim punëtorët shqiptarë, italianë e turq po i japin dorën e fundit këtij TEC-i, që pritet t’i emetojë tymrat e parë pikërisht gjatë këtij sezoni turistik. Thuajse në të njëjtën kohë, në Vlorë pritet të fillojë punë edhe “Petrolifera”, objekti tjetër i kundërshtuar nga qytetarët dhe që u ndërtua me gjithë kundërshtimin. Vetë Vlora duket se e ka pranuar tashmë fatin. Në zyrat me xhama të thyer të Aleancës Qytetare lexohet qartë tabela “Mbyllur”, ndërsa në rrugë vlonjatët thonë se janë të pafuqishëm për të ndaluar fillimin e punës të dy projekteve, që sipas abientalistëve rrezikojnë seriozisht mjedisin dhe turizmin e Vlorës.

“Do të bëhet ajo që do Berisha, ne nuk e duam, por ajo do të bëhet”, na thotë një fotograf, ndërsa pret klientë pranë monumentit që shënon ngritjen e flamurit dhe shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë. Vlora duket se po pret në heshtje fillimin e punës në dy projektet e mëdha industriale dhe nga lartësitë e saj tashmë mund të shquhen turbinat dhe njëkohësisht edhe oxhaku i TEC-it. Drejtori i përgjithshëm i KESH-it, (Korporatës Energjetike Shqiptare) Gjergj Bojaxhi, thotë për “Korrierin”, se turbina e TEC-it pritet të fillojnë punë në fund të qershorit, ndërsa drejtori i përgjithshëm i “Petroliferës”, Gazmend Shalsi, tha se kjo e fundit do të fillonte punë që në fund të muajit maj.
Të dy projektet, bashkë me atë të tubacionit të naftës “Ambo”, janë kundërshtuar ashpër nga aktivistë të mbrojtjes së mjedisit dhe qytetarë të Vlorës, që pretendojnë se të dy do të dëmtojnë, madje kanë dëmtuar tashmë mjedisin e Gjirit të Vlorës dhe rrezikojnë seriozisht ekosistemin e këtij gjiri. Por dy ditë më parë, ndërsa punëtorët e TEC-it dhe ata të “Petroliferës” punonin në projektet që tashmë dallohen qartë dhe kanë marrë formën përfundimtare, askush nuk ishte aty për të protestuar.
“Quajeni dorëzim po të doni, unë e quaj zmbrapsje të përkohshme të lëvizjes. Ishte një ndeshje krejt e pabarabartë: nga njëra anë kompani multimilionere, Banka Botërore, qeveritarë e bashkiakë servilë ose të korruptuar, me një sistem të dhunshëm policor, siç e treguan disa herë vjet nga janari në prill - nga ana tjetër një ndërgjegje qytetare në fillesat e vetëdijesimit, me organizim dhe kontribute spontane, me parimin e vullnetarizmit, pa asnjë financim nga jashtë, shpesh edhe me përçarje të brendshme”, thotë Ardian Klosi, një nga aktivistët kundër ndërtimeve të kësaj natyre në gjirin e qytetit bregdetar.
Nga ana e tyre, ndërtuesit e këtyre projekteve i kanë mbrojtur ato, duke cilësuar teknologjinë e tyre të përparuar dhe sigurinë të lartë për të vënë në rrezik mjedisin. Në një intervistë të hershme për mediat, zoti Shalsi cilësonte ngritjen e “Petroliferës” mjaft pozitive, duke thënë se përkundër asaj që thuhej, ajo do të neutralizonte rrezikun që vinte nga shkarkimi i naftës jashtë çdo garancie teknike në vende si porti aktual i qytetit. “Petrolifera”, që ndërtohet në një pjesë të zonës së bregdetit të zënë më parë nga Fabrika e Sodës Kaustike, do të shërbejë si port shkarkimi dhe depozitimi të naftës dhe gazit. Ndërtuesit e saj thonë se ajo nuk do të prodhojë ndotje, por qoftë kjo qoftë pretendimi i ambientalistëve dhe frika e vlonjatëve mbeten ende në nivel hipotetik. Ambientalistët janë të sigurt se aty ka naftë, ndotja është e pashmangshme, dhe ata e argumentojnë këtë me vende të ngjashme ku bëhet e njëjta procedurë e ngarkimit dhe e shkarkimit të naftës apo nënprodukteve të saj dhe sipas tyre, rrjedhja është e pashmangshme dhe për shkak se Gjiri i Vlorës është i mbyllur, ndotja e tij do të jetë e dukshme.
Lavdosh Feruni, i kontaktuar me telefon nga gazeta, thotë se tashmë lëvizja ambientaliste do të vëzhgojë dhe ndjekë me imtësi punën në të dy këto objekte. “Ajo që do të bëjmë, është të masim parametrat e ndotjes dhe t’i krahasojmë me atë që është premtuar. Nëse ndotja do të jetë më e lartë, atëherë do të protestojmë për të ndaluar punën e këtyre objekteve”, thotë ai. Kontroll do të ushtrohet sipas tij edhe për naftën që do të përdoret në TEC.
Feruni gjithashtu paralajmëron, se energjia e prodhuar nga TEC-i do të ketë kosto shumë më të lartë, për shkak të çmimit të lëvizshëm të naftës dhe se TEC-i rrezikon të dalë me humbje. “Ne do ta ndjekim me vëmendje dhe në rast se kjo rezulton e vërtetë, atëherë do të kërkojmë mbylljen e TEC-it”, thotë Feruni. Ai dhe të tjerë kundërshtarë të projekteve thonë se vendi ku është ngritur TEC-i ishte një zonë arkeologjike dhe përkundër rregullave, institucionet që duhej të kontrollonin në vazhdimësi punën gjatë ndërtimit të TEC-it dhe të bllokonin atë nëse do të hasej në objekte arkeologjike, nuk e kanë kryer detyrën e tyre. “Gjithçka është lënë në dorë të firmës së ndërtimit dhe askush nuk mund të thotë nëse janë gjetur apo jo objekte me vlera arkeologjike në këtë zonë”.
Në fakt, rruga që të çon për tek TEC-i e që kalon përmes Pyllit të Sodës, është thuajse e shkretë dhe peizazhi apo edhe fama e pyllit nuk është se janë joshëse. Pak më tutje, ngrehinat e rrënuara të ish-Fabrikës së Sodës duken e bëjnë pamjen edhe më të rëndë dhe deri më sot askush nuk ka menduar për ta pastruar këtë pjesë të qytetit prej tyre. “Petrolifera” fillon pikërisht këtu, por zë vetëm një pjesë të zonës, që dikur ka qenë e mbushur me mbetje të sodës. Ajo përfshin vetëm pjesën e bregut të detit dhe pamja e depozitave të naftës e gazit me gjithë shkëlqimin e tyre, është në një farë mase dëshpëruese në mes shkretëtirës prej betoni që ka rrënuar këtë pjesë të bregdetit, që përfundimisht nuk mund të quhet më i tillë. TEC-i ndodhet pak metra më tutje. Mes tij dhe “Petroliferës” është Triporti, një port i vogël peshkarexhash, që i bashkëngjitet portit të naftës në ndërtim dhe pjesës ku po shtrohen tubacionet e TEC-it. Të tre objektet zënë një pjesë të madhe të bregut të detit, e ndërsa “Petrolifera” dhe Triporti mbulohen nga ngrehinat e ish-sodës, TEC-i gjendet në një zonë plazhi. Vlonjatët thonë se ajo nuk ka qenë një zonë shumë e frekuentuar, për shkak të rrugës së keqe që të çonte atje dhe namit që kishte Pylli i Sodës pas 1997-ës. Tani mund të thuhet që ajo do të vazhdojë të mbesë e pafrekuentuar. Pjesa më e madhe e sipërfaqes së plazhit ranorë është zënë nga TEC-i dhe në dukje mund të thuhej që tani se askush nuk do të vijë më për të bërë plazh në këtë zonë. Vetëm oxhaku mjafton për të penguar vizitorët e mundshëm. Katër vjet më parë, kur ne vizituam për herë të parë këtë zonë, menjëherë pas portit të peshkatarëve, ajo ende kishte dukjen e një plazhi të pastër dhe të bukur rëre, pak ditë më parë ajo ishte e rrethuar me tela, tuba të mëdha betoni dhe makineri pune që po i jepnin fund njëherë e mirë plazhit në atë zonë, duke zaptuar një hapësirë aq sa mund të shihet mirë nga syri i njeriut.
Edhe pse bëhet fjalë për investime goxha të mëdha në para, qytetarët e Vlorës ndjehen “të frikësuar” për të mos thënë të dëshpëruar nga ajo që po ndodh pak kilometra nga qyteti i tyre. Frika se pavarësisht premtimit ndotja do të jetë e madhe, i bëri ata që të merrnin pjesë në disa protesta, të zhvilluar në një periudhë kohe që përkon që me hedhjen e ideve për ngritjen e dy objekteve, por edhe fjalët për shtrirjen në këtë zonë të tubacioneve të “Ambos”, që sidoqoftë nuk mundët të ndalonin fillimin e ndërtimeve. Para zgjedhjeve të 2005-ës, kryeministri Berisha, atëherë kreu i opozitës, u premtoi ambientalistëve se do t’i zhvendoste këto projekte nga zona e plazhit. “Unë them të largohemi nga zona turistike. Hajde ta përcaktojmë zonën se ku është e përshtatshme. Tani të gjitha përpjekjet janë përqendruar në një pyll, që nuk mund të jetë asgjë tjetër, veçse një park për fëmijët dhe qytetarët e Vlorës. Ndaj dhe do ta mbyll këtë, duke ju falënderuar edhe një herë dhe duke ju siguruar se zëri juaj do të ketë përparësi të madhe, se mjedisi dhe mbrojtja do të jenë përcaktuese për të gjitha të tjerat. Ky është zotimi ynë”, tha atëherë Berisha. Katër vjet më vonë ai pritet të jetë prezent po ashtu pak kohë para se të zhvillohen zgjedhjet, për të përuruar fillimin e punës në turbinat e TEC-it që ka prekur një pjesë të pyllit dhe i ka hequr Vlorës një copë të madhe plazhi e deti, ndërsa rrezikon të dëmtojë turizmin.
Pas më shumë se 5 vjetësh përpjekje për të ndaluar ndërtimin e këtij TEC-i dhe objekteve të tjera industriale në bregdetin e Vlorës, qyteti dhe ambientalistët duket se i janë dorëzuar fatit dhe vetëm shpresojnë se premtimi i dytë i kryeministrit se ndotja do të jetë e ulët, “sa 500 makina të reja që lëvizin në qytet”, të jetë i vërtetë. E nëse qytetarët e Vlorës dhe ambientalistët “humbën”, industrialistët janë ata që kanë fituar dhe kanë ndërkohë të tjera projekte të gatshme, gjithaq të kundërshtuara, veçse tani jo vetëm në Vlorë, por pothuajse në të gjithë bregdetin, që fillojnë me një TEC qymyri në Durrës dhe përfundojnë me një central bërthamor gjetkë.
“Pyetja është: po a është vërtet ndonjë fitore e madhe, fitorja e bizneseve të naftës? Vlonjatët do ta shikojnë vetë sesi do të ndryshojë cilësia e mjedisit, e plazheve dhe e detit, e jetës së tyre me vënien në funksionim të TEC-it, “Petroliferës” dhe projekteve të tjera që do t’i ndjekin. Atëherë ndoshta do të shkunden me të vërtetë, edhe nga gjithë Shqipëria do t’i ndihmojnë kushedi njerëz më të zotë e më të fuqishëm seç ishim ne, që rezistencën, mesa duket, e çuam nga viti 2005 në 2008, por jo më tej”, thotë Klosi.

Shpella e Zezë, aty ku “filloi” njerëzimi

2009-04-21T20:18:00.002+02:00

Paraardhësit tanë 10 mijë e më shumë vjet më parë uleshin në hyrjen e kësaj shpelle për të mprehur armët e tyre prej guri dhe ndarë mishin. Ata sapo kishin mësuar të ndiznin zjarrin. Ne sot nuk mund të bëjmë më shumë se të imagjinojmë jetën e tyre në Shpellën e Zezë (Pëllumbasit), rreth 25 kilometra nga kryeqyteti në të majtë të luginës së Erzenit, ndërsa pushojmë në të dalë të saj duke lexuar gazetën që kemi marrë me vete. Themi imagjinojmë sepse shpella zor se t’i rrëfen të fshehtat që “ka ruajtur” për mijëra vjet.

Gjurmët që njerëzit e parë mund të kenë lënë në të ajo i ka mbuluar ngadalë, ndërsa arkeologët që e kanë zbuluar vonë ende nuk mund të thonë shumë për jetën që është bërë aty edhe pse në shpellë janë gjetur shenja të saj. Tani për tani të vetmet histori që mund të mësosh në hyrje dhe më thellë në muret prej guri gëlqerorë janë ato të të dashurve që si kanë kaluar andej kanë shkruar me çfarë kanë pasur mundësi emrat e tyre, duke u dhënë ngjyrë artificiale asaj që natyra kishte krijuar prej mijëra vjetësh. Behar Duqi, udhërrëfyesi, roja dhe kujdestari i shpellës na tregon se si më 1992 kur ishte ende 17 vjeç kishte hyrë këtu për herë të parë sëbashku me një kushuri. “Im atë nuk e besoi që kishim dalë në fundin e saj, ai dhe njerëzit këtu mendojnë që shpella është e pafund”, thotë ai. Edhe pse Duqi dhe një kushëri i tij kanë hyrë në shpellë më 92’, ajo e fundit është vizituar për herë të parë nga speleologët vetëm më vitin 1995, për t’u shënuar kështu në hartën botërore të shpellave karstike përkrah vetëm 5 simotra në të gjithë Evropën...

Në Pëllumbas, fshatin që i jep emrin shpellës dhe në të cilin duhet të kalosh për të shkuar drejt saj, arritëm aty rreth orës 9 të mëngjesit. Në fakt ne ishim nisur më herët. Autobusi i parë që të çon në fshat niset nga Tirana në 7 pa 10 të mëngjesit dhe i dyti vetëm në 5 pasdite, kështuqë ne duhej të zgjidhnim të parin për të pasur kohë të shihnim shpellën.

Përndryshe nga sa e kishim paragjykuar, autobusi një nga ata që përdoreshin më parë në unazën e kryeqytetit, u nis fiks në orarin që thuhej, por përkundër fjalëve të faturinos: “Po, po ky të çon në Pëllumbas”, ai na la në mes të rrugës për në Elbasan në degëzimin që të çonte në fshat.

Këtu në fakt duhej të prisnim për një autobus tjetër që do të na çonte deri në fshat, mirëpo ne duke mos qenë aq të duruar vendosëm të hipim në të parin furgon që kalon aty. Shoferi thotë që edhe ky shkon në Pëllumbas, kështu që ne rehatohemi ndërsa nga dritarja humbin e shfaqen kodrat e buta që rrethojnë kryeqytetin dhe që shkëlqejnë nën diellin e sapo lindur të mëngjesit. Furgoni ndalon dy apo tre herë rrugës për të marrë apo lënë pasagjerë, ndërsa kemi lënë asfaltin dhe ndodhemi në një rrugë dheu që fillon të gjarpërojë mbi minierat e Kërrabës dhe vendin ku ruhet thesari i shtetit. “Ai që u vodh”, na thotë faturino si ka marrë vesh që jemi gazetarë, ndërsa kemi mbërritur mbi kanionin që ndan Krrabën nga Pashkasheshi. Pikërisht këtu faturinoja dhe shoferi kujtohen që kanë harruar të na thonë se Pëllumbasi ka mbetur diku pas kthesave rreth 20 minuta më herët. Ata po shkojnë në Kllojkë, atje ku dëbora ende nuk ka shkrirë. Prej ku jemi mund të shohim se si ajo u jep ngjyra laramane maleve në horizont. Shoferi na thotë se nuk duhej të alarmoheshim edhe pse makina e tij nuk po ndalonte dhe ne vazhdonim t’i largoheshim destinacionit. “Do t’iu gjejmë një makinë për tu kthyer pas”, na thotë. Ne fundit fare veç kohës së humbur asgjë tjetër nuk na shqetëson. Shoferi ndalon afër një guroreje dhe si ndërron fjalë me disa burra që ndodhen buzë rrugës na siguron vend në një nga IFA-t që bëjnë trasportin e gurë për në kryeqytet, pastaj na thotë se e kemi falas xhiron deri në Pashkashesh dhe largohet bashkë me të tjerët për në fshatin e tij me dëborë. Tre burrat që i premtuan vend në kamion janë punëtorë të gurores dhe thonë se janë vendalinj.

Emri i fshatit të tyre duhet të vijë nga sheshi i pashkëve, por të gjithë janë myslimanë, ndërsa nuk ka asgjë nga ato që gjen në Ishullin e Pashkëve. Sidoqoftë ne e gjejmë intersant emrin e fshatit që shtrihet në shpatin e një kodre të butë rreth 800 metra mbi detë, ku pranvera sapo u ka dhënë ngjyrë arave dhe oborreve, ndërsa në qetësinë e mëngjesit dëgjohen të thërriturat e një banori që nguc kafshët me të cilat po punon arën. Kishim mbërritur këtu rastësisht, por mund të kënaqeshim, qoftë edhe me emrin e sapo mësuar dhe me pamjen emocionuese të arave që shkëlqejnë ndërsa dielli thyhet në vesën e mëngjesit. Pashkasheshi një fshat i vogël, që vazhdon të zvogëlohet nga migrimi i brendshëm nuk është nga ata që të lënë indiferent. Kamioni i parë erdhi pas ndonja 15 minutash dhe shofei u tregua i gatshëm të na kthente pas deri në Pëllumbas. Rruga qe më e lehtë dhe sigurisht tashmë ishim më të sigurtë se do mund të shkonim në destinacion.

“Vazhdo drejt përmes fshatit dhe pyet aty, po ta tregon vetë rruga për nga shkohet në shpellë”, na thotë shoferi pasi na ka zbritur në hyrje të Pëllumbasit. Për fatin tonë të mirë nuk na u desh që të pyesnim shumë dhe as të bënim hamendësime. Si kemi mbërritur në qendër të fshatit dhe kemi ndarë mendjen të pimë një kafe në lokalin e tij, takojmë njeriun e duhur. Behar Duqi qëndron këtu në pritje të vizitorëve për në shpellë. Një njeri që e njeh mirë fshatin e tij nuk do shumë të kuptojnë që ne jemi të ardhur dhe pas dy tre fjalëve të para na thotë se ai është i ngarkuari me punë për shpellën. Tani po që mund ta pinim të qetë kafenë, mirëpo nuk kishte drita dhe ajo s’do mund të bëhej.Takimi me Beharin sidoqoftë i përmoirësoi planet tona. Kishim një udhërrëfyes dhe nuk do ecnim kuturu. Përsëpari sipas këshillës së tij u pajisëm me elektrikë dore dhe ujë dhe dy minuta më vonë ishim në marshim drejt Shpellës së Zeza.

Rruga është një “shteg dhish” që kalon përmes një pylli shkozash dhe pak kohë më parë e meritonte këtë emër edhe për nga niveli i vështirësisë për të kaluar në të. Tani ajo është zgjeruar nja dy tre pëllëmbë dhe vendet e vështira janë sheshuar nga Behari dhe punëtorë të komunës duke e bërë më pak të rrezikshme dhe më të lehtë udhëtimi dhe të shijuarit të pamjes së papërsëritshme të luginës së Skoranës dhe shkrepave përrreth. Behari është marshues i shpejtë dhe herë herë na duhet ta ndjekim me vrap. Sidoqoftë është një udhërrëfyes i mirë dhe i di përmendësh vendet nga ku mund të shihet më mirë Erzeni teposhtë në luginë ose majat përtej. Gjatë gjithë kohës nuk pushon sëfoluri për shpellën dhe historinë e saj, por edhe për vendin ku jemi duke shkelur. Duke ndaluar herë këtu dhe herë atje ai na tregon për atë që e quajnë “Syri i Kaltër” i Erzenit, një llixhë dhe një gurrë uji dhe pamja e të cilave mund të të lënë pa mendje. Është i bindur që në maja ka shqiponja veç skifterëve e hutave, por ne patëm rastin të shihnim vetëm sorrat dhe pëllumbat e mëdhej e të egër që i kanë dhënë emrin fshatit.

35-40 minuta pasi ishim nisur nga Pëllumbasi ne ndodheshim më në fund para hyrjes së Shpellës. Rrugës ndërkohë kishim mundur të shijonim paqen që të fal të udhëtuarit në mes të një pylli, ku mund të dëgjosh lehtë këngën e zogjve madje dhe të kapësh nuancat mes asaj që këndon njëri apo tjetri lloj, dhe kishim pasur kohë të mahniteshim me format e shkrepave apo ngjyrat e një fshati të braktisur matan digës që i është vënë Erzenit për të mbledhur ujin për vaditje. Hyrja e shpellës nuk është aq fort impresionuese, ndoshta përfaj të zhgarravinave me emra dhe shenja që ndodhen në ballë të saj dhe që të heqin në një farë mënyre ndjesinë e eksploruesit. Por pasi kemi kaluar pragun dhe është bërë e nevojshme të ndezësh elektrikët e dorës dhe të ecësh në tokën e butë që duket se mund të rrëshkasë nga momenti në moment fillon vetvetiu të bëhesh i vëmendshëm ndaj mureve që hapen valë valë deri sa zgjerohen në 35 metra (maksimumi) dhe tavanit që ngrihet deri në 40 metra duke krijuar holle të pashoqe që zbukurohen me stalaktite që zbresin nga çatia e shpellës dhe stalakmite që ngrihen nga fundi i saj.

Si je brenda ndjen menjëherë se ke humbur kontaktin me diellin dhe të duhet të vishesh. “Kur të të jenë mësuar sytë do shohësh që mund të ecësh edhe pa nevojën e dritës”, na thotë Behari. Ai sqaron se pritet që një specialist të ndihmojë në heqjen e shgarravinave të mureve dhe se prej kohësh në shpellë nuk kishte më shgarravina të reja. Ky burrë që prej dy vjetësh është punësuar si kujdestarë i shpellës duket se është lidhur fort me strukturat që krijohen nga pikla të vogla uji që bien njëra mbi tjetrën në fragmente kohohe të sakta duke krijuar zhurmën e dytë të famshme të një shpelle pas të këlthiturës së lakuriqëve të natës. Si kemi hyrë Bahari zë e na tregon me nge kollonat e krijuar në shekuj nga piklat e ujit dhe ato që vazhdojnë të ngrihen duke i dhënë shpellës pamje të mbinatyrshme. Banorët e Pëllumbasit prej shekujsh ka besuar se gjithçka këtu ishte mbinatyrore. Behari na tregon ndërsa endemi në shpellë besimin e vjetër se ajo nuk kishte fund e pak më vonë historinë e maces sëcilës si i vunë këmborë e lanë të shkonte mes përmes shpellës për të dalë në krahun tjetër dhe thonë se macja kishte dalë diku larg në një fshat përtej malit. Në fakt shpella është matur dhe thuhet që ajo është rreth 300 metra. Por 300 metra mes guvash, kollonash dhe stalkatitesh të panumërta të krijuara në mijëra vjet histori, janë një xhiro që duket e pafund. Behari na prezanton me dy gërmimet e arkeologëve. Dy gropa të hapura në dyshemenë e shpellës, ku lehtë duken shtresat e ndryshme që njëkohësisht përshkruajnë edhe epoka të ndryshme kohore. “Këtu u gjetën kocka të një ariu”, thotë Behari, pa e ditur që bëhej fjalë për ariun e shpellave një specie që ka jetuar më shumë se 10 mijë vjet më parë, ndërsa na shpjegon mëtej se arkeologët do të ktheheshin përsëri. Ata kishin gjetur në shpellë enë dhe vegla pune që dëshmonin se njerëzit kishin jetuar aty mijëra vite më parë. E ndërsa zhytemi më tej në errësirë si kemi kaluar pa mundur të shohim konturet e zonës më të lartë të shpellës pamjet e gurëve gëlqerorë në formim e sipër bëhen edhe më fatazmagorike.

Dikund ato janë të rrumbullakëta dhe të latuara, diku tjetër plot cepa dhe zgavra që duket se imitojnë pamjen e përgjithshme të shpellës. Fatkeqësisht në dy a më shumë raste njeriu ka ndërhyrë duke thyer një pjesë të stalaktiteve dhe stalakmiteve duke lënë në gjysëm një punë që kishte nisur qindra vite më parë. Këto copa të thyera na duken për një moment si gjymtyrët e një specie të çuditshme që gjallon paprerë në thellësi të tokës. Behari thotë se të gjitha mrekullitë që hasim kanë emra. Diku ai na tregon binjaket dy stalakmite të ngritura një bojë njeriu nga toka dhe diku tjetër “Mbretëreshën e Shpellës”, një stalaktit dhe një stalakmit me bazë të ngushtë që vijnë duke u zgjeruar. Sipas Beharit koka e stalakmitit i ngjan asaj të Deas. Por ne nuk na duket kështu edhe pse përfundimisht bindemi që atmosfera në shpellë është ajo e një muzeu herojsh bustet dhe shtatoret e të cilëve janë vërtetë madhështore por të mbetura pa emra ngase ndodhen aty prej kohësh që njeriu nuk mund t’i mbajë mend.

Elektrikët tonë dolën që nuk punonin edhe aq mirë dhe drita e tyre ishte mjaft e zbehtë për të ndriçuar mjaftueshëm, kështuqë ndërsa i largohemi hyrjes, ndriçimi na bëhet mjaft problematik edhe pse na jep mundësi të shohim aq sa të mund të ecim dhe të shohim nga afër pamjen e një tjetër “krijese” të mbinatyrshme. Behari thotë se ajo i ngjan një kafke nga afër dhe nga larg përkrenares së Skënderbeut, ne biem dakord edhe pse nuk jemi në gjendje të dallojmë fort mirë ngjashmëritë qoftë me të parën qoftë me të dytën, madje edhe pasi udhërrëfyesi unë na ka treguar “brirët” dy stalakmite që rriten të veçuar në kokë të të madhit...

Si kemi mbërritur fare pranë fundit drejtuesi unë vendos të kthehemi. Pak më tutje tavani është plot me lakuriqë dhe që tani ne mund të dëgjojmë klidhjen e tyre që me apo pa frikë të ngjeth mishin. Sidoqoftë arsye se pse po kthehemi është se pak më tej errësira është e plotë dhe vendi i rrëshkitshëm. Ne i besojmë udhërrëfyesit dhe kthehemi nëpër shpellë, por pa pasur mundësi të shkelim në të njëjtat vende duke u dalë në krahë të ndryshëm kollonave dhe duke shkelur me kujdes në dheun e butë të shpellës. Tani vërtetë që mund të shohim më mirë dhe sytë, përfundimisht të mësuar me errësirën arrijnë edhe të shquajnë tavanin e lartë të shpellës që se pamë kur hymë. Tani është drita që vjen nga hyrja që na i bezdis sytë. “Ju thashë”, thotë Behari dhe vazhdon të udhëheqë i sigurtë duke na kërkuar herë të ulim kokën herë të kujdesemi për gropat...

Sërisht jashtë ne mund t’i gëzohemi përsëri dritës dhe gjelbërimit dhe të dëgjojmë të njëjtën melodi zogjsh. Tani ulemi për të pushuar në një nga stolat e vënë enkas për ata që vijnë në shpellë pak metra nga hyrja e saj dhe i kënaqemi për pak minuta panoramës dhe mund të lëshojmë fantazinë. Si mund të kenë jetuar këtu të parët tanë? Si e quanin ata shpellën?

Marrim rrugën e kthimit dhe Behari kujtohet ndërkohë për një histori me barinj që në verë mbyllnin bagëtinë në shpellë. “Dy net rrjesht ata e gjetën portën të hapur dhe bagëtinë të shpërndarë në pyll, të tretën vendosën të përgjonin”, tregon ai. Dhe pikërisht ditën e tretë barijtë hasën me një qenie që gjetën duke pastruar shpellën. Udhërrëfyesi nuk i vë emër asaj, xhind apo fantazëm, vetëm thotë se ajo u kishte thënë barinjve të mos ktheheshin më. Legjenda thotë se prej asaj kohe ai vend nuk u përdor më për të mërzyer bagëtitë, por njerëzit u futën aty saherë që pati luftë, madje në të është futur e gjithë Bërzhita në Luftën e Dytë Botërore sipas rrëfyesit tonë. Ai tani vendos të nxitojë i duhet të jetë në kohë në vendin e tij për të pritur të tjerë vizitorë dhe ne ende nuk kemi mbërritur tamam në fshat kur ai shquan autobusin. Kur i takojmë mësojnë se janë gjimnazistët e Sami Frashërit, që do duan të shikojnë shpellën dhe ushqejnë fantazinë me pamjen përrallore të stalagmiteve dhe stalaktiteve e ndoshta të meditojnë për mënyrën se si kanë jetuar të parët.

Botuar ne Korrieri

Ishte Gërdec...

2009-03-16T16:12:00.008+01:00

“E ç’thonë zogjtë? Gjithë ç’mund të thuash rreth një masakre, gjëra si: “Pu-ti-uiiit?”
“Slaughterhouse-Five”, Kurt Vonnegut, në librin kushtuar bombardimit të Dresdenit

Vladimir Karaj

Buzë gjerdheve të ngritura rishtazi pas shpërthimit, kumbullat kanë çelur në Gërdec. Si sot një vit më parë, ne që na binte të kalonim këtejpari, duke numëruar predhat e shpërthyera e të pashpërthyera, as që na shkonte në mend se këtu mund të çelnin sërish lule. Atë ditë kur mësuam për herë të parë emrin e këtij fshati, ishim të bindur se këtu gjithçka mund të ndodhte, veçse lulet nuk mund të çelnin më. Ajo ditë ishte ndarje epokash. Ishte epoka “Para-Gërdec” dhe ajo “Pas-Gërdec”. E para mund të kishte pasur edhe lule. E dyta nuk mund të kishte më. Pemët ishin rrëzuar përmbys, degët ishin thyer dhe në vend të sythave kishte mbirë barut e vendi mbante erë mort...

Paraditen e 15 marsit 2008 gjerbnim kafe në një lokal pranë “Medresesë”. Ishte e shtunë pushimi, me një qiell të turbullt, që herë e lëshonte e herë e fshihte diellin. Asnjë nga ne nuk dinte gjë për fshatin që i bie të jetë 17 kilometra në vijë ajrore nga kafeneja. Gjithçka për aq sa dinim, shkonte mirë. Deri në çastin, kur një “erë e fortë”, e shoqëruar nga zhurma e një gjëmimi, hapi me përdhunë dyert e kafenesë dhe ne fillimisht duke kërkuar me sy, e më vonë në celularë e titra televizionesh, mësuam për Gërdecin. Pesë minuta më vonë, emrin e dinim të gjithë në lokal, të gjithë në Shqipëri dhe aty për aty ne mendonim se e gjithë bota mund ta kishte marrë vesh. Në Gërdec kishin shpërthyer depot. Thuhej se ishin vrarë 300, se mund të vdisnin më shumë, se do të shpërthenin të tjera. Në 30 minuta gjithçka që thuhej kishte fjalët “shpërthim” dhe “Gërdec”. Një orë më vonë, sirena ambulancash mbushën Tiranën, ndërsa makina jonë kërkonte shtigje për të shkuar në Gërdec. Nuk ishte më e shtunë, nuk ishte më pushim, ishte “Gërdec”...

Policia Ushtarake është ende aty edhe pas një viti, por postblloku është diku me thellë në rrugën që të çon për te depot. “Nuk mund të kaloni zotëri”, - thotë ushtaraku dhe na ndalon makinën. Vendi është akoma zonë e rrezikshme për këmbësorët e thjeshtë dhe askush nuk mund të shkojë atje, të paktën jo pa iu fshehur disi ushtarëve të mërzitur nga shërbimi i gjatë. Anës rrugës i kanë hequr copat e skrapit. Nuk ka më flamurka të kuqe që shënojnë vendndodhje predhash, por janë tabelat e mëdha me numrat e ndihmës, në rast se ndodh të hasësh ndonjë të tillë.

Në fakt, nuk do të ishte gjë e çuditshme, se ishte pikërisht ajo që ne prisnim. Pasi e vetmja foto që na vjen në mendje kur shqiptojmë fjalën Gërdec, është lumi i predhave dhe i njerëzve që vrapojnë, i atyre që qajnë, i atyre që vuajnë. Por krejt ndryshe prej asaj dite, fshati duket i qetë. Askush nuk vrapon në drejtim të asgjësë dhe nuk ka asnjë sirenë shpuese apo rrahje pafund helikash e shpërthime të thata predhash. Të vetmet zhurma janë ato të makinave të betonit dhe çekanët e muratorëve që ngrenë muret e shtëpive të reja, diku mbi themelet e të vjetrave, diku krejt larg tyre. Në një moment na duket se lulet e kumbullës kanë çelur enkas për të na prishur pritshmëritë, edhe kajsitë e kuqërremta, edhe zogjtë që e kanë mposhtur frikën dhe kanë ngritur sërish foletë atypari, prej nga edhe i dëgjojmë të cicërijnë.

Por, mos është kjo vetëm dukje?! Njësoj siç ishte atë ditë, kur Erison Durdaj, 6 vjeç, bashkë me kushërinjtë e tij luanin në fushën aty rrotull, duke iu kënaqur diellit, që herë humbte pas reve dhe herë binte mbi ta, dhe magazinat kur ruante vdekja. Djali i xhaxhait, Roxhersi, 11 vjeç, i kishte çuar bukën së ëmës që punonte diku në fabrikë dhe Erisoni me të tjerët luanin në rrugën aty afër. Pak minuta më vonë, të dy ata ishin të plagosur. 18 ditë prej 15 marsit, Erison Durdaj nuk ishte më. Ai dha frymë në një spital në Itali, i mbytur nga plagët, ndërsa i ati, Feruzani, e ndiqte nga përtej xhamave të dhomës së spitalit e përgjërohej të shihte qoftë edhe një shenjë jete prej tij. Rigon Durdaj, babai i Roxhersit, thotë se kurrë nuk ka mundur të nxjerrë prej djalit historinë e asaj dite. “Nëse ia përmend, ai fillon të qajë dhe duhet orë që të qetësohet sërish”, - thotë burri dhe ndërsa flet, sytë i zbuten dhe ai kthen kokën mënjanë.

Përballë vendit ku jemi ulur e flasim, punëtorët po ngrenë tullë pas tulle shtëpinë e tij të re, mbi themelet e së vjetrës. Nuk ka qenë i bindur nëse do të kthehej një ditë dhe shtëpinë ka filluar ta ndërtojë vetëm së fundmi. “Fëmijët e duan”, - thotë. Prej nga jemi, e gjithë lagja duket një kantier i vogël ndërtimi, me njerëz që punojnë, hedhin romuze e jetojnë. Veç në sytë e Rigonit gjërat janë krejt ndryshe. Mjaft të gërvishtësh pak aty dhe burri çon mëngën dhe e heq fort mbi ta, sikur të donte t’i fshinte të gjitha kujtimet. Një vit më parë e shoqja kishte lënë fëmijët në shtëpi dhe ndodhej në magazinat ku derdhej barut prej predhash. Ajo nuk i pa më fëmijët e saj dhe as ata nuk e panë më kurrë atë. Momenti i fundit duhet të ketë qenë ai kur merrte bukën prej të birit. Kristina, 14 vjeçe dhe Roxhersi, 12 vjeç, e dinë. “E vogla tani ka filluar të kuptojë”, - thotë Rigoni. “Kur më pyet, i them që mamin e ka marrë Zoti. Më thotë: “Po kur do ta kthejë?”

Atë ditë, Agim Allën, i vetmi që kishte mundur të mbijetonte, duke qëndruar gjatë gjithë kohës as 200 metra larg kraterit, e takuam ndërsa ndizte njëra pas tjetrës cigare të dredhura dhe kërkonte të birin, punëtor të fabrikës. Në fytyrën e zymtë si peizazhi i shkretë me kafshë të gjymtuara kishte ende shpresë se ai mund të ishte gjallë, ndër të afërm.

“Përcolla fëmijët dhe kur u nisa të dal, ndodhi shpërthimi i madh që më preu këmbët dhe më rrëzoi në tokë. Kur u ngrita, nuk kisha më ku të shkoja, prandaj u ula aty dhe qëndrova”, - na tregoi atëherë Agimi. Sot e gjejmë mbi çatinë e shtëpisë së re, pak metra mbi të vjetrën, rrënojat e së cilës janë aty të paprekura. “Ikni, më lini në hallin tim”, - thotë ai, pa na u afruar dhe thith fort cigaren e dredhur. Neve na duket se ky njeri ka një vit që thith të njëjtën cigare, si atë ditë kur e gjetëm të rrethuar nga predhat. Veçse mollëzat i janë futur ndër nofulla, ashtu siç mblidhen mollëzat kur pi cigaren. Sot ai e di që Rolandi nuk i mbijetoi tragjedisë. Pak metra më tutje Gërdeci tjetër, ai që ne kemi të gjallë në kujtime është i paprekur. Agimi s’ka dashur të heqë shtëpinë e vjetër, çatia e saj e rrënuar nga predhat, trarët e thyer gjithçka është aty për të kujtuar.

Nikolini ka probleme me dëgjimin. “Prej ditës së shpërthimit më kanë lënë pak veshët”, thotë ai, ndërsa pimë një cigare në ballkonin e shtëpisë së rindërtuar, si për të na kujtuar që duhet ta përsërisim sa thamë, me zë më të lartë. Shtëpia është ende bosh, e zbrazët dhe ai ka vetëm pak stola plastikë, në të cilët na fton të ulemi. Përballë nga ballkoni duket krateri. Pjesa më e madhe e predhave është hequr dhe prej këtu duken ekskavatorët dhe ushtarakët që vazhdojnë të punojnë në pastrim. Ndërsa flasim, ai herë pas here i hedh sytë andej.

Atë ditë, Nikolin Hazizaj ka qenë në punishte, me të vëllanë, të shoqen, motrën e saj, nusen e vëllait dhe babanë. Ata dolën, babai mbeti atje. Nikolini la atje edhe një pjesë të lëkurës së tij, një pjesë të dëgjimit dhe për orë të tëra besonte se kishte humbur gjithçka. “Vrapova deri në një farë vendi, por pashë që nusja nuk kishte dalë. U ktheva pas... I gjeta të tria, nusen të motrën dhe nusen e vëllait. U thashë të vraponin, po nusja kishte vënë duart në kokë dhe bërtiste “këtu mbaroi jeta ime”, ishte e gjitha në flakë”, - kujton ai. E shoqja shpëtoi. Të dy ata kanë plagë nga shpërthimi dhe si shumë të tjerë, një njeri i dashur u ka mbetur pas në rrënoja e predha.

Teposhtë në ara, dikush ka hapur gropa për të mbjellë pemë, ndërsa prej nga jemi, mund të shquajmë ustallarët dhe të dëgjojmë mjetet e tyre që rrahin mbi tulla apo dërrasa. Ballkoni i shtëpisë së Hazizajt në atë orë bie nën diell dhe një mëllagë që sapo ka çelur, duket se u gëzohet rrezeve që bien mbi të. Po të mos kishim folur me Agimin, të mos kishim parë sytë Feruzanit dhe të Rigonit që mezi i mbajnë lotët, do të mund të thoshim se në Gërdec ishte një ditë e qetë dhe zogjtë kishin filluar të cicërojnë.

Botuar në gazetën Korrieri 15 mars 09

Takim me njeriun që do më vriste babain

2009-02-26T16:49:00.002+01:00

Nga Altin Rraxhimi dhe Vladimir Karaj

Një natë qershori katër vjet të shkuara, në një klub të vogël pranë Institutit Ekonomik të Pejës, tetë burra rreth një tavoline patën këtë bisedë: “E ke pas njoftë Kapedan Ismail Pogën?” pyeti Xhavit Haliti, atëherë zyrtar i Partisë Demokratike të Kosovës dhe njëri prej njerëzve kyç të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. “Po,” përgjigjet Rexhë Berisha, një 85-vjeçar nga Novosella e Pejës pranë vendburimit të Drinit të Bardhë. “Kemi qenë duke ja ccue pandat (pendët).” Duke e vrarë si me qenë zog. Në tavolinë kishte ish-anëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe oficerë nga Shqipëria. Ishte dhe Sokol Poga. Ia pret Haliti, duke treguar nga Poga. “Ai aty është i biri!”

Ismail Poga ishte krijuesi i çetës së Hasit në Luftën e Dytë Botërore. Familje me katandi dhe tradita, u bë partizan pasi italianët i zunë vëllain rob edhe vetë bëri burg në Prizren. Në çetë kishte vëllanë, nusen e vëllait, partizania e parë në Has, e njerëz të tjerë të zonës. Çeta e tij, bashkë me një nëjsit nga batalioni Perlat Rexhepi i zonës së Shkodrës, zunë gjallë dhe më pas vranë Ramë Malokun, kryetar komune në Zym, qendrën e Hasit të Prizrenit, të cilin partizanët e konsideronin bashkëpunëtor të italianëve. Më pas u bë komandant batalioni në brigadën partizane që përfshinte luftëtarë nga Shqipëria dhe zona e Kosovës në kufi me të dhe luftoi deri në zonën e Sanxhakut. Partia komuniste, pas çlirimit, e çoi në shkollë ushtarake. Regjimi atëherë ishte ngërthyer në konfliktin ‘e butë’ që solli Lufta e Ftohtë në vitet 50 dhe 60. Mbi 50 grupe diversantësh janë hedhur në vend nga CIA amerikane dhe shërbimi i fshehtë anglez për rekonjicion, për të krijuar baza, për të propaganduar dhe hedhur popullin në luftë kundër shtetit komunist.

Të tillë ishin Gjonmarkajt e Mirditës, Alush Lleshanaku i Elbasanit, apo Hamit Matjani i Myzeqesë. Për të shtypur Gjonmarkajt pas vrasjes së Bardhok Bibës, për shembull, regjimi pushkatoi 14 vetë me gjykim të shkurtuar në 1949-ën dhe shpërnguli mbi 300 familje të asaj zone në jug të Shqipërisë. Detyra e Ismail Pogës pas Luftës së Dytë Botërore, si komandant kufiri e më pas shef i zhdukjes së bandave, ishte të gjurmonte dhe të hiqte qafe diversantët dhe bashkëpunëtorët e tyre në zonën e vet.

Rexhë Berisha ishte një nga ata diversantë. Ai ishte në grup me shokun e tij të ngushtë, hasjanin Myftar Maloku, i afërm i kryetarit të komunës së Zymit që vranë partizanët në vitet e luftës, dhe dy të tjerë nga Luma e Kukësit. Berisha rrugëtoi shumë pas Luftës së Dytë Botërore nga bjeshkët e Malit të Zi e deri sa u parashutua në Shqipëri më 49-tën.

Ish-ushtar në xhandarmërinë e Shqipërisë të bashkuar nga italianët në Luftën e Dytë Botërore, Berisha kishte luftuar partizanët jugosllavë në Mal të Zi, pastaj, për 23 ditë në këmbë, u arratis në Greqi përmes Maqedonisë. Përfundoi në një kamp refugjatësh në Pire, ku rekrutohet nga CIA me një grup shokësh dhe me ndërmjetësimin e udhëheqësve shqiptarë anti-komunistë të mërgimit. Amerikanët e transferojnë në Itali në një kamp refugjatësh afër Barit e më pas në Banjola afër Peruxhias. Në një bazë të CIAs në Rohrbah, një qytezë 60 kilometra në veri të Mynihut, stërvitet për më shumë se 2 vjet për radiondërlidhje, armatim, luftim trup me trup.

Në mes të nëntorit 1949, me Malokun dhe dy lumjanët, të pajisur me flori, armatim dhe radio, parashutohen prej Gjermanisë për në Degë të Tropojës pranë Hasit të Shqipërisë. Beson se shpëtuan pasi piloti i hedh në një mal në vend të një lëndine ku i prisnin organet shqiptare të ndjekjes.

Në Has dhe Lumë ishte e pamundur të punonin. Jetonin më shumë në shpella. Për të ngrënë herë vrisnin kafshë të egra ose dhi, herë ndihmoheshin nga përkrahës si një Selim Cahani, por dhe ky u zbulua dhe u vra. Florinjtë që kishin marrë për të jetuar dhe rekrutuar njerëz ishin të papërdorshëm. Një herë i dhanë një dyqanxhiu të kthente florinjtë në lekë, por këtij menjëherë i erdhën njerëz të policisë dhe e pyetën nga i kishte gjetur. “Nuk e di ça u ba me atë të shkretin, më duket se na e pa sherrin.” Lëviznin natën dhe një herë, kur ndiqeshin, iu desh të qëndronin një javë në tavanin e një shtëpie për tu fshehur, “ku s’kishim as ku me pshurrë.”

Dy vjet shkuan kështu. Një ditë, tregon një hasjan i vjen dhe u thotë, “a e vrisni dot kapedan Ismail Pogën?” Ismail Poga ishte atëherë komandant i kufirit me Kosovën, dhe Berisha rrëfen se ky kishte vrarë tre a katër shqiptarë të Hasit. Sokol Poga thotë se babai kishte vrarë vetëm banditë dhe bashkëpunëtorë të fashizmit gjatë luftës.

Tregon Berisha: “Erdhi njani dhe na tha, ‘a po e vrisni atë?’ I themi, ‘Pasha Zotin, po, kur të dush.” Ky grup lëvizte me fotografinë e Ismail Pogës në xhep.

Bëjnë planin për ekzekutimin e Pogës. Dihej që ai dilte për gjah në zonën e vet, malësia e Hasit të Thatë, pjesës së Hasit që është në Shqipëri. U thotë personi që kërkonte ta vrisnin, “Nesër në nëntë sahati e keni aty.” Grupi i Rexhës i thotë, “Të vijë kur të dojë se i gjallë s’ka me u kthy një herë.”

Këta zënë pusi në mal, marrin lajm që Poga vjen me mushkë, dhe me pesë ushtarë. I thanë informatorit të largohej. Gati! Pritje! Në atë moment fillon një shi rrëmbyer dhe informatori kthehet dh u thotë, “Pasha zotin u kthye.” “Shpëtoi”, thotë Rexha. “Badihava”.

Sokol Poga tregon se diversantët i kishin bërë një tjetër pritë Ismailit. Këtë herë ata e kanë pritur në stanet e të atit në malësi, por as atje Ismail Poga nuk shkoi. Pas këtij kurthi të dytë diversantët tërhiqen. Rexh Berisha lë Shqipërinë për herë të fundit.

Ismail Poga mbeti gjallë. Sokoli, djali i vogël i Pogës, lindi katër vjet më vonë. “I thashë Rexhës, po si nuk e kreve atë punë të kishim shpëtu edhe nga vuajtjet”, bën shaka Sokoli.

Oficer i vjetër dhe me përvojë zbulimi për ish-Jugosllavinë, Sokol Poga u kthye në aleat dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Lëvizjes Popullore të Kosovës dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që nisi prej saj. Poga mbeti nga ata njerëz që punonin në hije por që ishin vendimtarë për UCK-në. Një prej personave me të cilët bashkëpunonte më ngushtë Poga ishte Xhavit Haliti, ish-anëtar i shtabit të UÇK-së.

Aty nga vera e vitit 2004, Sokol Pogën e marrin në telefon nga Kosova, duke qeshur. “Mos eja më në Kosovë, se diversanti Rexhë Berisha me që nuk të ka vra babën, ka me të vra ty.” “Kush është ky more?” pyet ai.

Bëri një lojë. Donte të njihte Rexhën, por u thotë shokëve të vet, përfshirë Xhavit Halitin, se donte të shkonte në burim të Drinit të Bardhë. Haliti ishte i fisit Berishë të asaj zone të Pejës dhe kushëri i Rexhës. “Vetëm Xhavit Halitit i besonte Rexha,” thotë Poga.

Berishën e gjetën në divan duke ndjekur RTK-në me dorë të mbështetur në mjekër. Aty për aty i thanë se e kerkonte Xhavit Haliti.

E marrin në makinë Rexhën dhe shkojnë në klubin pranë Institutit Ekonomik.

Kur Rexha u ul në tavolinë grupi iu prezantua si oficerë të Shqipërisë. Plaku ka dyshuar. I ngacmon. “A jeni të DB-së?!” Rastësia bën që edhe Degët e Brendshme të Shqipërisë së komunizmit, dhe Drzhavna Bezbednost, zyra e sigurimit jugosllav dhe serb, të kenë të njëjtat iniciale. “Jo, jo, të ushtrisë janë.”

Këtu Rexhës i thonë që ishte në tavolinë me djalin e Ismail Pogës. Ai nuk beson. Sokoli e pyet: “A lexon dot pa syze?” I jep pasaportën. Rexha ndez një cigare. “Ishte i mrrolët (i sertë) ai,” kujton më vonë. Cigarja mban erë plastikë të djegur. Ishte ndezur mbrapsht.

Atëherë Sokol Poga i thotë: “O shqiptar, po të kishte zënë Ismail Poga, do te kishte tredhur ty edhe ata shokët e tu!” “E di, e di, por ja që fati e deshti që as ne të mos zëmë atë e as ai te mos na zinte ne.” Qeshin.

Ismail Poga u bë me njëmbëdhjetë fëmijë dhe 23 nipër e mbesa. Doli në pension si kolonel, dhe u vlerësua nga shteti i vet. Vdiq në vitin 1982.

Berisha i pati dy djem dhe disa vajza, ka nipër dhe mbesa. Pas aventurës së tij si diversant, jetoi në fermë të vet në Novosellë. Tani 91 vjeç, qëndron ende drejt në këmbë, por shokët e grupit të vet diversant kanë vdekur të gjithë, sa në Francë, sa në Amerikë. Në Shqipëri s’ka qenë që prej asaj kohe, megjithëse është anëtar i Ballit Kombëtar dhe teserën e mban me vete. Tash po mendon me dekë e jo me ardhë në Shqipni, thotë, por pastaj ndërron mendje, “Xhaviti më ka premtu me më marrë me kerr të vedin atje.”

Ulur në divan, ndez cigaret pa pushim. Kujton takimin.

“Ku e dijsha unë që ai dreq ishte i biri.”

Botuar ne Gazeten Korrieri 26 shkurt 2009

Në vendin e “shqiponjave” nuk mësohet më fluturim...

2009-02-18T19:39:00.001+01:00

Para hundës të metaltë, por të dalë boje, “MiG”-ut i kanë lidhur një si tub metali me ganxhën që shërben për ta tërhequr. Në hangarin e lagësht dhe të ndriçuar vetëm nga drita që hyn prej derës së hapur me të gjitha kanatet, diku në pjesën ushtarake të Rinasit, ai duket një soj përbindëshi i zënë në kurth, i cili të ndjell keqardhje. Piloti që po na tregon për të e prek si për ta përkëdhelur dhe këmbët i shkojnë vetiu për nga shkallina që të ngjit në avion. “Ky është “8-08”-ta, avioni “MiG” që ka kryer fluturimin e fundit mbi Shqipëri i drejtuar nga një pilot shqiptar”, na tregon komandanti i Rinasit, Thanas Kuleçi, ndërsa shton se është ai piloti i fundit që ka fluturuar. Të dy ata bëjnë një çift të fundmish që tani vetëm mund “të shohin” njëri-tjetrin me njëlloj nostalgjie. “Është njëlloj sikur ty të të ndalonin të shkruaje”, na thotë piloti, duke iu përgjigjur retorikisht pyetjes sesi ndjehej, me njëlloj buzëqeshje që neve na duket e hidhur.

Ndërsa ne fotografojmë, ai i lë vartësit porositë e fundit për gjendjen e hangarit në të cilin ndodhet “8-08”-ta dhe dy të ngjashmit e tij. Avionët nuk kanë shkëlqimin e fortë që u kemi parë në foto dhe na duken si të ishin në zi. Ndoshta vetëm nga vetëdija që kemi, se ata do ta shohin dritën e diellit vetëm për t’u shitur, qoftëlarg për skrap apo për pjesë këmbimi dhe në më të mirën e rasteve për ushtri të tjera që kanë mundësi t’i ngrenë sërish në fluturim...

Shqipet nuk fluturojnë...

Pjesa ushtarake e Rinasit duket edhe më e shkretë nën shiun e imët, ku veç shoqëruesit ushtarak, has vetëm dy-tre ushtarë që ruajnë portat. Dikur ky vend duhet të ketë qenë plot me njerëz, ku vetëm në hangarin e “MiG 17” punonin më shumë se një mijë njerëz, dhe gjithashtu plot me zhurmë motorësh, por prej kohësh ai ka heshtur.

Fluturimi i lamtumirës mban datën 9 shtator 2005 dhe prej asaj dite aviacioni shqiptar ka pushuar së ekzistuari si i tillë, edhe pse në të vërtetë urdhri për mbylljen e tij përfundimtare u dha nga janari i vitit 2006. Në fakt, fluturimet për një grup avionësh ishin pezulluar që në shtator të 2004-ës, pas një aksidenti tragjik që i mori jetën pilotit Jani Tarifa.

Prej kësaj kohe, vendi ynë nuk ka më aviacion me krahë të palëvizshëm. Një pjesë e madhe e aviatorëve u transferuan në repartin e helikopterëve, të tjerë morën detyra që i ndanë përfundimisht nga fluturimi dhe ata që patën më shumë fat, ia kanë dalë të përshtaten dhe të gjejnë një vend pune në aviacionin civil. Por, ndërsa fati i pilotëve të vjetër duket i zymtë, të rinjtë nuk do të ekzistojnë. Zyrtarisht, prej vitit 2005 Shqipëria nuk përgatit më pilotë për avionë, por realisht ka vite që në “vendin e shqiponjave” askush nuk mëson sesi mund të fluturohet.

Majori, pilot Luftim Hoxha, thotë se prej 1992-shit nuk ka pasur më orë të mjaftueshme praktike dhe një pjesë e madhe e studentëve të aviacionit janë përgatitur vetëm teorikisht. Madje, sipas tij, edhe ata që kanë shkuar jashtë nuk kanë pasur mundësi të bëjnë atje praktikën, pasi shtetet pritëse si Turqia nuk e ofronin një ndihmë të tillë me kosto të lartë. Hoxha është diplomuar “Pilot bombardues” në 1992-shin dhe thotë se ka bërë rreth 700-800 orë fluturimi me avion, për sa kohë që këto ishin ende në përdorim. Sipas tij, prej kësaj kohe pilotët nuk kryenin orët e nevojshme të praktikës. Hoxha është pjesë e njërit prej brezave të fundit të pilotëve shqiptarë të stërvitur në Vlorë dhe të praktikuar me avionët në dispozicion të Forcave Ajrore Shqiptare. Akademia ka përgatitur edhe më vonë pilotë, por nuk ka informacione për orët e praktikës që këta të fundit kanë kryer dhe nëse ata kishin përgatitjen e nevojshme praktike për të fluturuar. Burime nga Ministria e Mbrojtjes thonë se nuk mund të saktësojnë kohën se kur në akademi nuk është bërë më praktikë, por thonë që kjo ka ndodhur jo më herët se viti 1996.

Heqja dorë

Nga Akademia Ajrore e Vlorës na thonë se pilotët e fundit kanë dalë në vitin 2005, por ata nuk sqarojnë nëse këta pilotë kishin apo jo praktikë. Në faqen e Ministrisë së Mbrojtjes gjen një njoftim për ceremoninë e diplomimit të pilotëve të fundit, nga ministri i atëhershëm i Mbrojtjes, Pandeli Majko. Por, pikërisht në vitin 2005, kur këta 10 persona u diplomuan si aviatorë në Shqipëri, përdorimi i avionit qoftë edhe për stërvitje, u ndalua. Madje, Shqipëria nuk përdor më as “Jak-18”, të njohur edhe si një nga avionët më të mirë stërvitorë. Kolonel Hysen Cekodhima, drejtor i J3/7 (Drejtor i Operacioneve e Stërvitjes dhe i Menaxhimit të Burimeve të Mbrojtjes), thotë se një pjesë e këtyre avionëve janë në gjendje të mirë pune, por për ta mungon karburanti, pasi avionët kërkojnë karburant specifik dhe askush nuk prodhon më të tillë për të vënë në punë avionët mësimorë me helikë.

Arsyeja kryesore e heqjes dorë nga i gjithë ai arsenal disa milionësh, por edhe nga një numër i madh inxhinierësh e punonjësish të tjerë të specializuar në aviacion, është kostoja. Në fakt, heqja dorë u argumentua me rrezikshmërinë që kishin këta avionë, për shkak të gjendjes së tyre, por specialistët më shumë se njëherë kanë këmbëngulur që rrezikshmëria vinte më shumë nga ulja e shpenzimeve për avionët dhe teknikën e tyre. Në faqet e internetit për aviacionin shqiptarë, një formë elegjie për atë që ai ishte, shpjegohet se në fakt, pikërisht “shtrëngimi i rripit” dhe i financave i bëri avionët shqiptarë të dukeshin më të vjetër dhe njëkohësisht më pak të sigurt. Asnjë nga avionët nuk është realisht i vjetër, edhe pse viti i prodhimit të tij daton kohë më parë. Specialistët thonë se pjesët e avionëve ndërroheshin sapo plotësonin kohën e fluturimit dhe ishte pikërisht pamundësia për të përballuar koston e këtij riparimi të vazhdueshëm, që fillimisht uli numrin e fluturimeve për pilot në vit, dhe pastaj çoi në heqjen dorë nga aviacioni me krahë të palëvizshëm.

I gjithi për shitje

Në zyrën e tij, drejtori i J3/7 na thotë se të gjithë avionët që ka Shqipëria dhe një sërë armatimesh apo mjetesh të tjera të ushtrisë ndodhen tashmë në shitje. Duke filluar nga 18 avionët mësimorë, “Jak-18” dhe deri te “MiG 21”, i gjithë formacioni ajror shqiptar është në listë për t’u shitur. “Mjaft prej kompanive të huaja kanë ardhur këtu dhe kanë parë apo kanë kontrolluar avionët, një pjesë e të cilëve janë në gjendje pune apo kanë nevojë për riparime dhe mund të kthehen në gjendje të tillë”, thotë kolonel Cekodhima. Por ende edhe tre vjet pas nxjerrjes në shitje me një deklaratë të ish-ministrit të Mbrojtjes, Fatmir Mediu, në fillim të vitit 2006 asnjë prej avionëve nuk është shitur. Cekodhima na tregon një listë të kërkesave dhe kompani të huaja që kanë aplikuar dhe janë në procedura për blerje të avionëve. Mjaft prej tyre kërkojnë një numër edhe më të madh avionësh se ata që mund të gjenden në vendin tonë. “Ka një vendim të Këshillit të Ministrave të marsit 2007, që përcakton kohën dhe afatin e përdorimit të armëve apo mjeteve që ka ushtria shqiptare, kohë pas së cilës ato hiqen nga shërbimi dhe kalojnë për shitje”, shpjegon koloneli mënyrën sesi po procedohet me avionët. Sipas tij, duke qenë se bëhet fjalë për vlera të mëdha monetare, tentativa e parë që merret në shqyrtim është mundësia për t’i shitur avionët ashtu siç janë, kuptohet kur ata janë në gjendje të fluturojnë. Sipas tij, më shumë se gjysma e avionëve “Jak-18” dhe një pjesë e madhe e “MiG”-ve janë në gjendje për të fluturuar dhe po tentohet shitja e tyre si avionë. Çmimet nuk janë të përcaktuara dhe do të duhet një vlerësim i ofertave dhe gjendjes së avionit e orëve të tij të fluturimit, për të përcaktuar se sa mund të shiten ata. Sipas kolonelit Cekodhima, për atë pjesë që nuk do të jetë e mundur shitja si avionë, do të provohet shitja me pjesë dhe në fund edhe shitja për skrap. “Pjesa më e madhe e këtyre avionëve nuk kanë kryer as gjysmën e fluturimeve që mund të kryejnë sipas prodhuesit të tyre”, shpjegon Kuleçi. Duke na folur për “MiG-17 Uti”, që pamë në hangarët e Rinasit...

“210 pjata groshë”

...Edhe ai, edhe sivëllezërit e tij e kanë të ndaluar të fluturojnë. Një pjesë e madhe e tyre janë parkuar në hangarët e aerodromeve të Rinasit, Kuçovës, Gjadrit e Vlorës, dyert e të cilëve hapen vetëm për vizitorë blerës që i filmojnë dhe i peshojnë me sy e me dorë, për të parë se sa vlejnë. Të tjerë vlejnë tashmë vetëm për dukjen e tyre, që të zbrazur nga motorët janë lënë në shi, ku mund të shihen prej së largu nga vizitorët si skelete kafshësh të rralla. Këta janë edhe pjesa më fatkeqe e aviacioni. Të stërlodhur në fluturime pafund, të pariparuar prej kohësh, ata kanë dalë jashtë funksionit dhe e vetmja gjë për të cilën shërbejnë tani, është dukja dhe ndoshta pas disa kohësh edhe shkrirja në furrnalta për t’u kthyer sërish në metal.

Para se të ndahemi, komandanti na fton të shohim edhe dy apo tre avionë të tjerë. Ca “MiG 21” ende në hangarë dhe në ruajtje, një çift “MiG 19” i ekspozuar në aerodrom dhe ngjitur me ta “IL-28”, të vetmin bombardues që pati ndonjëherë ushtria shqiptare. Ndoshta ngaqë na thonë se është i vetmi dhe nga fakti që “lubi” të tilla bombarduese i kemi parë vetëm në dokumentarë ndërsa mbjellin vdekjen, gjëja e parë që bëjmë është që t’i afrohemi Ilushinit (quhet kështu sipas emrit të konstruktorit). Një kaba e madhe ngjyrë gri dhe kjo vende-vende e dalë, me barqe të hapura që na lënë të hamendësojmë se janë vendet e bombave, “i lidhur” në një copë asfalti në një pjesë të fushës së Rinasit, pa shpresë për t’u ngritur ndonjëherë. Në këtë gjendje, më shumë se tmerrin e një makine bombash, ajo na ngjall mëshirën e një shpikjeje të dyshuar. Në fakt, gjendja e tij të lë përshtypjen se ai kurrë nuk ka fluturuar dhe se ka qenë gjithmonë i ulur në atë cep me baltë të pistës, si vend ku ushtarët roje kalojnë kohën, sa kohë nuk kanë frikë se mos u afrohet ndonjë epror. “210 pjata me groshë”, ka shkruar njëri prej tyre në barkun gri, të mbushur plot me postulate të ngjashme, që tentojnë të përshkruajnë “kuzhinën spartane” të ushtrisë. Ne hamendësojmë se numri i vakteve me groshë është njëkohësisht edhe numri i ditëve të kaluara në shërbim ngjitur me Ilushinin. Pak më tutje, në trup të avionit, ka emra të tjerë rojesh që kanë gdhirë apo ngrysur net e ditë afër tij. Këtu ka qenë njëfarë Eltoni, ka qenë Ekandi, Qemali dhe Besmiri, të gjithë edhe pse në vite krejt të ndryshme, kanë gjetur një mënyrë për të shtyrë kohën, duke shkarravitur emrin me majë gozhde në trupin pa mbrojtje të bombarduesit.

Ndërsa ne fotografojmë, dëgjohet uturima e avionëve civilë që ngrihen dhe ulen diku më tutje, në të njëjtën fushë. Këtu ajo dëgjohet e afërt dhe në një moment na duket si përzgjedhje për të ndëshkuar edhe më shumë aviatorët të transferuar me detyra këmbësorësh. Këtyre u duhet ende të kujdesen për bazën që tani nuk shërben për gjë tjetër, përpos muzeut a marketit ku të huaj do të vijnë ende për të parë dhe përzgjedhur nëse do të blejnë ndonjë prej “MiG”-ve të mbyllur dhe Ilushinit që i duhet të numërojë vaktet e groshës...

Tiranë-Tropojë... Një kapërcim klishesh

2008-08-03T23:45:00.007+02:00

Me shume foto ne: http://www.flickr.com/photos/krasta/

Ka njerëz në Tiranën e zhurmshme me tym dhe beton, që mendojnë se për të shkuar deri atje të duhet një grup truprojash të armatosur mirë, të tjerët më pak të goditur nga klisheja të sugjerojnë të paktën një shoqërues…Ndoshta pikërisht për këtë kur ju themi që sapo jemi që jemi kthyer nga Tropoja, një pjesë e mirë shohin me atë vështrimin që të mat nga këmbët te koka për të parë sa burrë je dhe të pyesin (ose kështu na duket) sikur duan të saktësojnë mitin e rrugëve të mbushura me “njerëz të egër”, banda dhe të fortë. Shumë shumë këta njerëz janë në grupin e atyre që e kanë parë Tropojën nga këndi i vetëm i një fotoje apo filmimi të bustit të “Bajram Currit” në qendër të qytezës me të njëjtin emër, e cila shërbente për të ilustruar thuajse të gjitha ngjarjet e kronikës së zezë

të vetmet që mbërrinin me lehtësi nga vendi i zhytur në mes të alpeve. Ashpërsinë e këtyre të fundit “njerëzit e Tiranës”, jua mveshën dashje pa dashje njerëzve që jetonin aty, kështu që Tropoja duket po aq ekzotike për ne që shkojmë atje nga kryeqyteti, sa edhe për gjermanin Peter që e takojmë diku pranë “Shpellës së Dragobisë” përgjatë rrugës për në Valbonë, ndërsa ngre kamping diku në buzë të lumit. Pyetjes sonë se nëse ndjehet mirë, ai i përgjigjet me një listë të gjatë vendesh që ka ndërmend të vizitojë, pasi deri tani gjithçka i ka shkuar shumë mirë... Peter dhe miqtë e tij udhëtojnë në dy makina “jashtë-rruge” dhe thonë se kanë të paktën një javë në malet e Shqipërisë. “Po, po, shkëlqyeshëm... unë ja kam kaluar shumë mirë duke u ngjitur në malet tuaja”, thotë ai ndërsa bisedojmë...

Pjesa e I Komani...

Nuk pretendojmë se jemi kolombë, madje përkundrazi! Ndërsa po shkruajmë, disa ditë pasi jemi kthyer nga Tropoja dhe i hedhim një sy internetit, kuptojmë se jemi njëfarësoj të vonuar. Kemi humbur vite të tëra pa mundur të shkojmë diku rreth 5-6 orë nga Tirana në një nga vendet më të bukura të Shqipërisë, ku njerëzit nëse të njohin si mik zor se të lënë të paguash në tavolinën e tyre. Të vetmet duele që ne pamë të luftoheshin me gjithë zemër në kafenetë e vogla të qytezës. Përkundër klishesë kupton se njerëzit e egër, ata që grinden orë e moment në rrugët e tejmbushura me makina dhe shajnë majtas e djathtas, i ke lënë në Tiranë.

Kishte kohë që e mendonim udhëtimin. Në mendjen tonë dukej se ishte e vështirë të shkoje deri atje. Tropoja deri atë ditë ishte për ne: “Busti i Bajram Currit i fotografuar në një kënd, në faqen e kronikës së zezë”, ose histori e lexuar në faqe interneti, e në më të mirën e rasteve rrëfim miqsh për ujin e kaltër të Valbonës.

Nga Tirana u nisëm herët në mëngjes të bezdisur njëfarësoj për gjumin e prishur nga zilja e telefonit, për të takuar shoferin po aq të bezdisur nga vonesa jonë. Deri afër Lezhës ishim përgjumësh dhe po kështu edhe pas kafesë të pirë në një nga vendet ku ndalonin fugonat e Tropojës. Prej këtej deri te ura pranë digës së Komanit gjithçka ishte thuajse e heshtur. Këtu ndaluam në radhën e makinave që duhej të futeshin në rrugën njëkalimshe për në “portin” e improvizuar të tragetit. Prej aty, ndërsa po pinim kafen e dytë, mësuam se tani bëheshin tre rrugë vajtje-ardhje tragetesh për në Tropojë.

Pritëm rreth 30 minuta derisa karvani i makinave filloi të lëvizte ngadalë, madje shumë ngadalë për tu futur në një tunel dhe për të dalë në krahun tjetër të digës aty nga duhej të niseshim me tragetin e radhës. Por nuk qe e thënë. Trageti i parë u nis pa na marrë në bord i tej mbushur me makina kryesisht të shqiptarëve të Kosovës, pjesa më e madhe nga Peja që në këtë mënyrë shmangnin një pjesës të rrugës së tmerrshme të Kukësit, duke i dhënë vetes edhe fatin të lundronin në një nga kanionet më të bukura të vendit. Këtë në fakt nuk e dinim. Na e kishin thënë, por asnjëherë nuk je i sigurt për atë që të thonë të tjerët. Miqtë që kemi bërë na shtyjnë drejt një shpellë në ballë të së cilës me shkronja të shtrembëta shtypi është shkruar “VENDISHEJTE”. Një mori dallëndyshesh dhe harabelash i vijnë vërdallë shpellës ndërsa gurët janë mbuluar dikund me qirinj, dikund me dhurata në krye të së cilës qëndron një statujë Shën Mërie që prej sëlargu duket se është bërë me allçi. Trageti i dytë, i riu siç na thonë, na largon vëmendjen prej shpellës dhe lë kohë të bëjmë vetëm pak fjalë mbi bashkudhëtarët dhe të ndërrojmë pesë pare muhabet me një meso-burrë nga Kosova. Pas kësaj shtyhemi në traget. Makinën e kishim lënë andej nga fundi, në mënyrë që të mund të zbrisnim ndër të parët, kur trageti të ndalojë në krahun tjetër diku pranë digës së Fierzës. Pak minuta më vonë jemi në ballë të makinerisë që lëviz me pak zhurmë në mes të brigjeve herë të gjelbra e herë shkëmbore, por gjithmonë[ mahnitëse. Udhërrëfyesit që kemi zgjedhur na tregojnë se cilën prej luginave do ndjekë trageti dhe na tërheqin vëmendjen pas formave të çuditshme të shkrepave rreth e rrotull. Ky vend dikur duhet të ketë qenë shumë më i thellë. Ndoshta një luginë e pakalueshme e një lumi të rrëmbyer të cilit i bënë digë dhe e kthyen në liqen. Sidoqoftë majat rreth nesh janë po aq të frikshme.

Trageti nuk duket aq keq. Nuk ka shumë udhëtarë dhe mund të rrish lirshëm në pjesën që ti zgjedh. Balli i tij ku edhe kemi vendosur të ulemi thuajse është krejt i lirë dhe ndërsa era na përplaset në fytyrë dhe na e bën pak të vështirë frymëmarrjen kuptojmë se kemi ikur prej Shqipërisë “industriale” dhe në një udhëtim kohe gjendemi dikund më herët në vite të papërcaktuara me data mes shtëpive të gurit dhe trapeve të vegjël prej druri që ndihmojnë në komunikimin e banorëve të këtyre zonave. Komani para nesh herë mbyllet herë zgjerohet në lugina, ku uji dhe shkrepat sikur luftojnë me njëri tjetrin për çdo pëllëmbë, duke mbajtur të zënë si në grackë banorët e brigjeve dhe shtëpitë e tyre prej guri. “E vetmja mënyrë që njerëzit këtu kanë për tu lidhur me pjesën tjetër janë ato barkat e drurit në breg” na thotë një nga udhëtarët e përhershëm, i cili shoqëron një makinë që transporton kuaj. Në fakt e gjithë zona duket një rezervat i çuditshëm dhe sa më thellë që futemi në liqen aq më shumë na bën përshtypje fakti se në të dy krahët e tij ka njerëz që jetojnë. Prej sëlargu shihet se ata i kanë vjedhur malit pak metra toka, por në të vërtetë prej këtu nuk mund të marrim vesh se me se jetojnë në të vërtetë.

Dëshira për të folur me kapitenin e tragetit na shuhet aty për aty, ndërsa jemi duke u çarë mes shkëmbinjsh që bien thikë e që në fakt pushtojnë gjithë kuriozitetin tonë dhe aftësinë për të admiruar. Majat e bardha pasqyrohen po aq të bardha në ujin e jeshilët të liqenit dhe gjithçka do t’i përngjante një bote çudirash sikur të mos ishin zërat e notarëve që lëshohen prej brigjeve aty pranë drejt e në fund të tragetit, aq sa të gjithë druhen se mos i kishim përplasur. Kur trageti kalon ata janë po aty nga pas duke notuar dhe lëshuar britma, prej fëmijësh që i gëzohen ujit. Mandej ne mund të kthehemi sërish në botën tonë prej shkrepash të cilave herë u afrohemi dhe herë u qëndrojmë larg në varësi të rrugës që zgjedh timonieri. Gjithçka këtu është përtej hamendësimeve, asnjë rrëfyes në mos qoftë mirëfilli një gjeni nuk mund të gjejë me fjalë ndjesitë që provon ndërsa era të rrok ballin dhe ti përpiqesh të shquash përtej horizonteve mjaft të ngushta e të rrëpirëta apo të lexosh nëse mund të lexohen format që natyra a mbinatyra kanë krijuar duke ndryshuar për vite me radhë shkrepat. “Ja atje në majë është një shkëmb që i ngjet sfinksit, duket sikur ka fytyrën e njeriu”, na thotë një nga bashkudhëtarët.

Fotografojmë për ta parë nga afër dhe krijojmë përshtypjen që ndoshta vërtet ai shkrep i përngjet kokës së një qenie fantazmagorike, fundja gjithçka mes shkrepave të bardhë, shkurreve dhe ujit të gjelbër është njëfarësoj përtej botës gri apo të ngjyrosur artificialisht që ne shohim çdo ditë. Madje sikur të mos të ta vritnin syrin grumbujt e bidonëve plastikë të hedhur aty prej udhëtarëve më të hershëm dhe të mbledhur në gjiret e vogla anë bregut, mund të thoshe me plot gojën se njeriu nuk kishte prekur në këto anë. Por ja që njerëzit kishin kaluar këtej edhe më parë, kishin shkarkuar aty mbetjet e tyre, që të mbesin në grykë për gjatë gjithë udhëtimit.“Ndoshta me pak para dikush me një barkë mund t’i mbledhë të gjithë bidonët e kanoçet”, u themi djemve që kemi në krah, ata tundin kokën dhe bëjnë shaka dukshëm mosbesues. Ndërsa mendojmë se vendi sidoqoftë nuk e ka humbur hijeshinë. Plehrat janë vetëm pak llum në fundin e një shisheje me verë të vjetër e të mirë, për të cilën janë kujdesur pak dhe ndoshta nesër do të kujdesen më shumë. Në këtë kohë trageti ka filluar të ulë shpejtësinë, flamuri shqiptarë që ndehej i hapur gjatë gjithë udhëtimit mblidhet për rreth shtizës dhe na duhet pak minuta të zbresim, disa qindra metra para liqenit tjetër, në rrugën që do të na përcjellë prej këtu deri në Valbonë...

Intermexo

(Në tentativë për të shkruar diçka më të përtejme, për të parë më thellë kuptojmë se pak kemi mundur të mbledhim. Mjaft klishe, edhe pse të ndryshme nga ato të fillimit, janë ende aty si gurët dhe shkrepat buzë Komanit dhe ne as kemi fuqi as dëshirën për t’i lëvizur, fundit fare çfarë mund të thuash më shumë për këtë vend veçse që je magjepsur prej tij. Ani pse kjo është një klishe, është nga ato të vërtetat...)

Pjesa II/Valbona

“Si, si i keni quajtur bjeshkët”, pyesim pa arritur të kuptojmë mirë se pse njerëzit e ulur me ne buzëqeshën ndërsa holandezi Jaap Van’t Veer ka përmendur emrin që u ka venë maleve që na kanë “rrethuar”. “Blessed... të bekuara, Bjeshkët e Namuna, i kam pagëzuar Bjeshkët e Bekuara,” përsërit Van’t Veert gjysmë anglisht gjysmë shqip duke e vënë gabim theksin dhe zgjatur zanoret. Burri që thotë se është 70-vjeç është mjaft i gëzuar me gjetjen e tij. Ai ka të paktën 6 vite që vjen këtu në Valbonë mes malesh të larta dhe me siguri një pjesë e mjekrës së tij është thinjur duke pirë rakinë e vendit në tavolina druri në shtëpitë mikpritëse të Valbonasve. Kemi rreth dy orë këtu mes maleve me maja të bardha shkrepesh, të ulur shtruar në një lëndin të vogël buzë Valbonës që rrjedh e zhurmshme pak metra më poshtë. Ky ishte qëllimi që kishim marrë në sy, që prej momentit kur u nisëm në mëngjes nga Tiranë për në Tropojë, përmes liqenit të Komanit....

Udhëtimi nëpër liqen zgjati rreth 2 orë. Mjaftueshëm për të mos u kthyer në bezdi dhe po aq i bollshëm për të të mbajtur gjallë edhe për një vizitë të dytë kuriozitetin për gjërat që ende nuk kemi mundur t’i shohim. Shoqëruesi që kemi marrë me vete në rrugëtimin nga Tirana në Tropojë na pyet nëse jemi të lodhur ndërsa presim që makina të zbresë nga trageti. Jo nuk jemi të lodhur, madje ky udhëtim që tani i ka bërë të 6 orët, është shumë më pak i lodhshëm se sa linja e autobusit nga qendra e Tiranës në Kombinat... Makina prek sërish tokën dhe lëshohet në një rrugë gjysmë të asfaltuar pak të ngushtë, e cila do të na çojë në Tropojë e më tej në Valbonë. Lumi ka filluar tashmë të shfaqet në anë të rrugës, fillimisht si ngushtim i liqenit dhe më tej në formën e tij më të hershme të duke zbritur me një farë rrëmbimi përmes gurëve të cilët i ka latuar në shekuj.

Pas pak minutash jemi në Bajram Curr. Si në shumë qytete të vogla periferia zor se ndahet nga fshati, por sapo e kemi hedhur pragun gjendemi në qendrën e tij, me bustin e bacë Bajramit që na sheh ndërsa hyjmë. Asgjë nuk mund ta dallojë këtë qytet nga dhjetëra të tillë në Shqipëri. Kafene të vogla në katet e para të pallateve apo buzë rrugës, makina të rralla që mund t’i shohësh nga dy apo tre herë nëpër qytet dhe burra e gra që lëvizin sa nga një anë në tjetrën përmes shitores kryesore. Kur mbërrijmë është zheg dhe njerëzit janë edhe më të rrallë se në ndonjë orë tjetër. “Mbrëmjeve dalin në rrugë e ndërsa shëtisin takohen me njëri tjetrin”, na thotë miku jonë. Gjithçka është krejt brenda kornizave të asaj që kemi parë në të gjitha qytezat e tjera ku na ka rënë rasti të shkojmë. Po të mos ishte Shkëlzeni i thiktë përmbi qytet, Bajram Currin mund ta ngatërroje fare mirë me Librazhdin apo Burrelin. Në qendër është edhe muzeu i cili me punimin prej druri e guri duket i fisëm dhe ndoshta brenda ka mjaft historinë që ne nuk patë kohë ta shohim. Pushim e drekës e bëmë në shtëpinë e Edit. Një dykatëshe e vogël diku në të dalë të qytetit pasi ke lënë pas, stadiumin e lojërave me dorë të ngritur në formën arkaike të një amfiteatri (prej nga vijnë kampionët me nam të basketbollit), hotel Shkëlzenin (ish-turizmin) që siç na thonë funksionon mirë dhe Pallatin e Kulturës prej nga vjen zhurma e një muzike të ditëve të fundit.

Edi dhe Merita përpiqen të mos na mungojë asgjë, duke na ndenjur gati dhe gostitur me shumë më shumë gjëra se sa ne kishim mundësi të hanim apo pinim dhe duke na vënë në një farë mënyre në siklet me sikletin e tyre se ne nuk do të ndjeheshim mirë. Prej këtej largohemi me ndjesinë e njerëzve që janë futur në “borxh”. Një lloj borxhi që të krijohet kur has në të tillë mikpritje dhe kur kupton se për t’u ndjerë si në shtëpinë tënde në qytezën veriore të vendit nuk është nevoja të kesh truproja (si në klishe), por mjaft të takosh njerëzit e duhur me të qeshur të zhurmshme si rrjedha e Valbonës...

Po, po pikërisht Valbonës, lumit që të tërheq me një forcë të çuditshme magnetike për tu larë në të, ndërsa rrjedh i pastër teposhtë deri në Drin. Rruga për atje tani po shtrohet dhe Azemi që do të na mbajë në shtëpinë e tij gjatë natës që do të kalojmë në mal është mjaft i gëzuar për këtë edhe pse ne na duhet ta bëjmë një pjesë të udhëtimit me xhamat mbyllur ndërsa makineritë që çajnë rrugën e ngrenë vazhdimisht pluhur.

Rrugëtimi për në Valbonë është thuajse një garë me pengesa. Dhe jo se dikush na ka zënë rrugën, por sepse shpejt e ndjen veten të pazot për të mos frenuar para kanioneve prej shkëmbinjsh të carë mespërmes nga uji, apo përpara formave të çuditshme të zajeve buzë lumit, po ashtu të krijuar prej rrjedhës së kaltër të Valbonës që i ka rrahur ndër shekuj. Një foto këtu, dy foto atje, gjithmonë nën guidën e Azemit. Ai na drejton te një liqen i vockël në zall të Valbonës të cilit nuk merret vesh prej nga i vjen e si i derdhet uji, por që mund të shënohet si një nga mrekullitë e vogla që bëjnë të tërën. Mrekullinë e madhe të një cope të Alpeve shqiptare që shtrihet para, pas, dhe mbi ne deri në kreshtat që të lënë pa frymë.

Rrugës janë gjithashtu edhe dy hidrocentrale të braktisura uji i të cilave rrjedh rrëmbyeshëm nga lartësitë por që nuk prodhon më energji. Vendasit na thonë se dikush i ka marrë me koncesion, por për ta lënia kështu në harresë prej rreth 5 vitesh e hidrocentraleve që do të mbanin fare mirë me energji zonën, është një nga gjërat më të këqija që i është bërë Valbonës. Të njëjtat falë zemërimi mërmërisin vendasit, një pjesë prej të cilëve i gjemë të mbledhur në një lokal të vogël diku afër qendrës së luginës duke pirë birra të ulur në bar, edhe për zjarrvënësit. Fjolla e tymit që del diku mes alpeve u tërheq atyre herë pas here vëmendjen ndërsa përpiqen të shpjegojnë se kush u ka vënë kësaj radhe flakën bjeshkëve, që ende s’kanë marrë veten nga zjarri i vjetshëm i cili e ka lënë pyllin hijerëndë të ahut me blana që duken prej sëlargu si shenja të një sëmundje të rëndë. Dikush thotë se zjarrvënësit janë barinj që lirojnë kullota, të tjerë thonë se janë rojtarët e pyllit në një përpjekje dashakeqe për të përfituar dieta në shuarjen e zjarreve që i kanë filluar vetë. Muzgu bie shpejt në luginë, kur ende majat rreth e rrotull saj janë të zbardhura nga drita dhe tymi nuk duket më. Van’t Veerti holandezi i qeshur me të cilin jemi ulur në tavolinë tani po bën shaka me Izetin, kryeplakun e fshatit, të cilin e ka vënë t’i japë besën se do të ruaj për të dy metra vend, për ditën kur atij do t’i ndalet zemra ndoshta duke ecur përgjatë shtigjeve të bjeshkëve, të cilat me aq qef i ka ri-pagëzuar “Të Bekuarat”. “Nuk ka asgjë këtu që të jetë e nëmur”, thotë Jaap, “përkundrazi të gjithë janë të bekuar që janë të rrethuar nga një ajër i tillë, nga një natyrë e tillë”. Izeti vetë na thotë se është fat për vendin që po bëhet rruge edhe pse si shumë të tjerë edhe ai ka frikë nga ajo që deri më tani vetëm e ka dëgjuar, por që me pak fjalë e përshkruan si ngjitjen deri këtu të milionave që mund ta kthenin zonën në një industri të turizmit, por t’i vidhnin asaj bukurinë e vërtetë natyrore...

Ndërsa nata është bërë e errët ne mbërrijmë në shtëpinë e Azemit, disa metra më thellë në luginë dhe ende pa mbyllur sytë, pas një dite të lodhshme në emocione dhe një darke të rëndë me gatime vendi, kemi filluar të shohim ëndrra se si do të ngjitemi të nesërmen në një nga shtigjet që do të na çojë në një nga majat e alpeve. Dhe në fakt mëngjesi duket sikur ka ardhur aty për aty. Pas një nate të qetë dhe të freskët, zgjimi është thuajse i beftë dhe orët të duken mjaft të shkurtra. Sidoqoftë jemi vonë. Kështu na njofton Gëzimi që ka marrë përsipër të na nxjerrë në një nga majat më të afërta. Pas një kafeje të shpejtë jemi nisur.

Fillimisht me makinë deri te vendi që quhej fusha e gjësë, pastaj më këmbë te stane, ku Gëzimi ka sjellë për verim familjen, në këmbë të njërës prej majave të alpeve që u quajtka Zhabore. Stanet janë vatha gurësh të mbuluara me gjethe me lëndina pari rreth e rrotull tyre dhe një oborr të shtruar me çaj mali që e mbudh me aromë vendin. Këtu qëndrojmë pak, aq sa për të marrë çfarë do na duhet me vete dhe veshur opinga llastiku, pasi siç na thotë Hyseni, 65 vjeç, janë të vetmet me të cilat do mund të ngjiteshim deri atje. Me këpucët tona ose do të thyenim qafën, ose në rastin më të mirë do të zbrisnim këmbë zbathur. Tani këtu në rrëzë të malit këto na dukeshin të tepërta, por vetëm pas pak metrash ngjitje kuptuam se ai kishte pasur të drejtë.

Marshimin që fillimisht na dukej zbavitës dhe e morëm me të lehtë e udhëheq 65 vjeçari. Ai ngjitet i pari me lehtësinë e një adoleshenti dhe duket sikur nuk lodhet dhe as djersit edhe pse është i vetmi që mban të veshur një xhaketë të cilën nuk e heq asnjëherë gjatë rrugës. Ne të tjerët fillojmë të dihasim diku pas 100 metrave të para në të përpjetën thikë të një zallishteje të krijuar nga rrëketë dhe ortekët. Tani gjërat nuk janë më aq zbavitëse. Pas nesh teposhtë është gremina dhe mbi ne janë majat që prej këtu duken edhe më të paarritshme. Kemi bërë në fakt katër orë rrugë me një diell që na djeg sa më shumë që ngjitemi dhe gjunjët që duket se do na lënë në baltë nga momenti në moment. Pushimi i radhës ishte në fund të rrëpirës së parë që kaluam. Tani e shohim se Hyseni ka pasur të drejtë, këpucët tona do të kishin marrë fund me kohë dhe këtu kur thuajse pas çdo hapi rrezikon të rrëshqasësh ne me siguri që do ta kishim pësuar keq. Pak metra më tutje fillojmë të ecim në një si lirishtë që ka krijuar njëfarësoj shkallësh, por edhe pse e rrëpirët më e lehtë për tu ngjitur. Mendojmë se me kaq ja kemi hedhur, se pjesa tjetër e rrugës do të jetë më e lehtë, por ja që ja kemi futur sërish kot. Tani jemi më shumë të lodhur dhe na duhet të çajmë mes një pylli të shpeshtë shkurresh që na fshikin fytyrën, për të dalë sërish në një rrëzimë gurësh, sërish në një faqe të rrëpirët, derisa ne jemi të detyruar të ngremë duart për të thënë se dorëzoheshim. Më tutje nuk shkojmë dot. Udhërrëfyesit na tërheqin edhe një copë herë, sigurisht nuk mund të ndalonim aty, nuk kishte ujë dhe dielli të binte saç mbi kokë. Bëjmë edhe një mundim të fundit, kalojmë një rrëpirë të re, prej nga mund të shohim fundin e malit në të cilin jemi ngjitur. Duket sikur jemi në majë të një ndërtese gjigante dhe nuk mund ta evitojmë marramendjen. Më në fund ulemi. Është ora 2 e pasdites dhe ne u nisëm diku nga ora 7.30 e mëngjesit. Vendi ku kemi ndalur është një pllajë e vogël të poshtë të cilës mund të shihet në pëllëmbë të dorës Valbona që thellohet e zgjerohet . Një korridor zalli krejt i bardhë i rrethuar nga ara të gjelbra dhe shtëpi guri, që prej këtu duken të vogla. Vetëm malet e shkrepat kanë këtu peshën reale të asaj që janë. I gëzohemi si fëmijë shfaqjes dhe zhdukjes pas reve të majës në formë piramide të Jezercës, më e larta e alpeve, që ndodhet mbi ne diku tutje mes dhjetëra shkrepash të tillë. Pllaja jonë ndodhet pak metra mbi një copë dëbore ende të pashkrirë currili i sëcilës shërben për të na mbajtur me ujë në ato 2 orë që qëndrojmë duke fotografuar, apo duke u zhgërrytur në bar, thjeshtë për kënaqësinë e të qenit njësh me natyrën, e ndjekur me sy format mahnitëse të alpeve para e pas nesh. Ndërsa nisemi të zbresim jemi bërë menjëherë pishman që nuk mundëm të shkonim më lart. (Ditë më vonë në Tiranë mësojmë nga googleearth se kishim qenë diku të 1900 metrat nga deti, shumë pak për më shumë se 2600 metrat e alpeve). Sigurisht ishte e lodhshme të vije deri këtu, por ja vlejti, mjaft të mendosh që kemi harxhuar aq shumë energji dhe adrenalinë sa që vetvetiu jemi të detyruar ti ndërrojmë vrimat në rripin e pantallonave...

Majat janë të frikshme dhe emocionuese për rishtarë si puna jonë dhe e vetmja gjë që mund të bëjmë ndërsa rrëshqasim me vështirësi teposhtë alpeve duke u mbajtur herë pas gurëve dhe herë pas drurëve, është të betohemi se do t’i viheshim palestrës, që herës tjetër të mund të ngjiteshim më lart, por kjo sigurisht nuk do të mjaftonte. Majat që ne u përpoqëm t’i vinim poshtë në një ditë janë aty prej mijëra vitesh. Atyre nuk mund t’ua dalësh nëse nuk jua di gjuhën dhe këtë nuk e mëson as në palestër. Vetëm një si Xha Hyseni, që tani bën romuze me ne që në fillim ishim hequr të fortë, mund të kuptojë se si flasin shkrepat se ku duhet vënë këmba dhe si mund të “fluturosh” nga njëra majë në tjetrën pa ju trembur greminës. Në Tropojë mbërrijmë aty nga darka, pasi kishim ngrënë më parë një darkë në stane në Valbonë, aq të lodhur saqë nuk kishim nevojë për mendim të dytë që të na merrte gjumi. Të nesërmen me muskuj që na dhembin paq, rrugëtojmë për në Tiranë. Tropoja dhe Valbona që na ishin dukur aq larg mbeten pas, ndërsa ne ikim prej aty me ndjesinë se vetëm sa i kemi cekur mrekullitë e këtij vendi të bekuar. Dhe kjo nuk është klishe.

Botuar në standard 2 dhe 3 gusht 2008

Të hapen letrat

2008-04-02T01:16:00.002+02:00

Isha duke bërë të përditshmen time. Një faqe e bardhë uordi në kompjuter që duhej nxirë dhe të zeza kishte boll rreth e rrotull. Dhe ashtu siç punojmë rëndom, tv në sfond transmetonte parlament, se edhe aty duhej mbajtur një vesh se ça nuk del nga goja e atyre njerëzve. Në pjesën më të madhe të bën të shqyhesh gazit ose të shkulësh flokët, por ajo që del drejtpërdrejt prej kutisë së zezë së tv, herë herë është edhe lajm…Dmth bukë e përditshme, për ne shkarravitësit… Ndodhi pra kshu që të hënën, aty nga ora e darkës për njerëzit e tjerë, ndiqja si kaherë parlamentin…

Dhe pikërisht në një moment, ndërsa irritohesh për njerëz që llapin pa pikë kompetencë për punë që as i dinë e as marrin mundimin t’i mësojnë, në mes të atij allishverishi mbi kufomat, që duhet thënë se është i njëjtë prej vitesh (97, 98, 2004, 2008), ku njëra palë resht çakejtë (opozitën) dhe tjetra tregon kopenë e ujqërve (pozitën), u dëgjua edhe zëri i kryetares (i perifrazuar):
“Ato llogari do i shohim për të gjithë. Letrat do hapen të të gjithëve, mos u mërzitni, të të gjithëve, të ish-kryeministrave, të ish-ministrave, edhe të kryetarit tuaj të partisë, edhe për lejet e pallatit, ua kemi falur ato 300 mijë euro që merr për pallatet. Do i hapim ne letrat, me leje ndërtimi, me tendera me ish-kryeministra, me të gjithë”…
Nuk ishte hera e parë që nervat më bëheshin tel… Ose të jem i qartë, nuk ka bir nëne që nuk gjen në një seancë plenare një fjali që të mos ja bëjë mishin me puçkurriza, por jo për të gjitha ja vlen të shkruash dhe të nxish, sepse ndoshta jo të gjitha nxijnë si kjo thënie e kryetares (ca thonë folëses) së parlamentit, kur ende vazhdon numërimi i kufomave në Gërdec… Kështu që vetvetiu më dolën me të bërtitur fjalët: “Po ku mutin ishe 2 vjet më parë (1 vit e gjysmë, 1 vit, 6 muaj, 10 ditë), para Gërdecit dhe nuk i hape ato letra”…
Po pra kështu, ku ishte kryetarja alias folësja e parlamentit shqiptar? Përse nuk u hapën letrat (e të gjithëve) para se të shpërthente Gërdeci dhe në fund të kishim shpëtuar nga tragjedia 25 të vdekurit (deri tani) të cilëve unë ju dëgjoj (ty dhe të tjerët) t’i merrni në gojë e t’i përmendi sot sikur t’iu vinte keq për ta…. Ku ishit kryetare?
Si keni fytyrë sot të më thoni se keni ditur dhe ja keni falur kryetarit të opozitës 300 mijë eurot e bakshishit që marrka ky për çdo leje? A keni ju minimalisht sot përgjegjësinë që të jepni dorëheqjen, të lëshoni imunitetit, sepse duke qenë në dijeni për një krim (unë po i marr të shenjta fjalët që thoni) nuk e keni denoncuar atë, qoftë edhe si qytetare e thjeshtë?!
Unë e kuptoj dhe e mbaj ndërmend që ju cilësoheni “e papërgjshme ligjërisht për ç’ka thoni në parlament”, por unë besoj se duke qenë njeri i ndershëm (ashtu siç medoemos pretendoni se jeni), ju zonjë duhet të kishit trokitur, kishit shqyer dyert e prokurorisë, ose të kishit iniciuar dhe ngritur 100 komisione parlamentare për të nxjerrë në shesh të vërtetën… Por ju nuk e keni bërë… Kur ju nuk e keni bërë këtë për kryetarin e opozitës që e dinit mirë sa bakshishe merr për një leje pallati, si mund të besoj unë që ju do ta bënit/ bëni këtë për një tuajin…Si mund tani të besoj se ju nuk e dinit që aksh ministër i qeverisë, merrte aksh sasi parash, për aksh tender demolimi predhash dhe që këto i mblidhte diku në periferi të Tiranës, prej nga edhe sollën 25 të vdekur e kund më shumë se 100 të gjymtuar për jetë, dhe heshtët?!
Kur ju heshtni për 300 mijë eurot e kundërshtarit, kur nuk ndërmerrni qoftë edhe një hetim formal për t’i denoncuar ato, si mundem unë të besoj që ju nuk heshtni edhe për krime të tjera edhe më monstruoze…
Por nejse, tani u qetësova, se fundit fare nuk je as e para as e fundit që shqipton fjalën magjike “Të hapen letrat”… Po pra prej 17 vjetësh fillimisht si fëmijë, si i ri, e më vonë për punë të punës, unë rri e përgjoj pas kutisë së zezë apo drejtpërdrejt nga Gërdecët, orën kur do të hapen letrat… Dhe tani “po ju besoj”… Po pres të hapen letrat. Gjithë letrat që deri më tani ju dhe të tjerët i përdorni vetëm si shantazhe të ulta nga foltoret, prej ku quheni të papërgjeshëm… Letrat për ata që i deklamoni rrugëve si kryehajdutë dhe më pas u jepni dorën dhe i quani aleatë…
Në kaq vite përgjim dhe durim unë kam pritur të hapen letrat dhe sot më shumë se kurrë, dua që ato të jenë të gjitha në shesh… Të hapen letrat për: Ish-sigurimsat dhe njerëzit që çuan në burg e në vdekje njerëz dhe ky të mos jetë më shantazh teserash. Për gjithë dosjet e përfolura të korrupsionit madhorë për të cilat askush prej jush në atë sallë nuk është përgjigjur para drejtësisë. Për gjithë dosjet e krimeve në të cilat është fajtorë shteti (Selenicë, Bulqizë, 9 janar, shkolla teknike…). Për vitin 1997, të hapen letrat dhe të zhvlerësohet amnistia e 9 marsit që ju dha shkaktarëve të vrasjeve dhe gjakderdhjeve në të gjithë vendin. Për firmat piramidale. Dhe meqë i erdhi radha, të hapen letrat e Gërdecit… Që sot e tutje motoja ime është: Të hapen letrat… Sepse unë dua t’i shoh të zgërlaqur pas hekurave shkaktarët e Gërdecëve…

***
Sigurisht e di që nuk do ta bëni këtë (Madje e keni thënë në vigjilje të 1 prillit)… E di edhe që do të vazhdoj të përgjoj dhe të hidhem përpjetë sa herë të përmendni Gërdecët, se që ta dini (se do të thoni që nuk e dinit), Gërdec është dhe një pallat i ndërtuar me leje që përftohen nga bakshishet dhe që nesër (qoftë larg) mund të jetë po kaq një gërmadhë mortore… Sidoqoftë këtë herë, kam vendosur të revoltohem… Në mënyrë patetike dhe monstruoze, sa herë të kem mundësi do t’ju kujtoj që keni premtuar të hapen letrat…

Lajme

2008-04-01T03:05:00.003+02:00

Nje sheik arab, ka vendosur te dhuroje gjithe pasurine e tij, per Shqiperine... Sheiku me prejardhje nga vendi yne, nuk ka pasardhes dhe pasurie e tij eshte nje shifer disa bilion dollareshe. Ai thote se do te ngreje nje institut per ta administruar ate ketu ne Tirane, per te mos ua lene ne dore qeveritareve... Pjesa me e madhe e parave pritet te shkojne per shkolla dhe çerdhe... Une pres ti marr nje interviste ketij robit sot dhe do tu sjelle me te plote lajmin...

E gezofsh pavaresine Kosove

2008-02-14T23:31:00.010+01:00

Foto AFP

Vaje dhe vargje per Kosoven, e cila te dielen (17 shkurt) shpall pavaresine, per te permbush deshiren e Shkrelit, se tash dielli po mund me le, per ti dhene fund agonise dhe derdhjes se gjakut se Kosova eshte "Gjaku im qe nuk falet"..., gjaku ime qe meriton lirin, se "Jam shqiptar e kosovar, zot e krenar..."

Urime Kosove... E gezofsh pavaresine

QËNDRIMI
Jam shqiptar
e kosovar;
zot e krenar,
zot e bujar
mbi këtë dhé,
q'e kam si fe,
e përmbi fé:
E kam vatan!
E kam atdhe!
Që gjysh stërgjysh,
që brez pas brez,
që gjithëmonë.
Ti shqa thërret,
ti shqa bërtet,
gjer lartë në retë
se jam barbar.
Jo, s'jam
si bërtet ti,
si buçet ti,
ti, Mal i Zi.
Po vendin tim e dua,
lirinë e dua,
e s'dua
zot
mbi mua.
Se jam këtu
kur s'kish njeri,
kur s'kish kufi
as fqinjëri,
as shqa të zi.
Se jam këtu
kur Mal i Zi
ish Iliri;
kur nga një det
në tjetrin det
isha zot vetë!
Unë jam këtu
nga moti
kur vetë Zoti
e bëri fushën
fushë
e malin
mal.
Unë jam këtu
e do të jem
- dem baba dem -
sa mali të bëhet hi
e hiri mal përsëri.
Mitrush Kuteli

Kalle... digje... vëri zjarrin

2008-01-19T00:48:00.000+01:00

5 persona kanë mbetur të pastrehë në Tiranë, pasi shtëpia ku jetonin është përfshirë nga flakët në mënyrë të dyshimtë, duke u rrezikuar atyre jetën dhe duke u djegur gjithë çfarë kishin. Banesa që i përkiste të afërmve të Qazim Mulletit, ish-prefekt i Tiranës, e cila ndodhet pas Pazarit të Ri në rrugën “Qemal Stafa”, ka marrë zjarr rreth orës 13:00 të mesditës (e shtunë 5 janar), duke rrezikuar seriozisht jetën e banorëve të saj, të gjithë qiraxhinj në banesë.

Ku jane zjarrfikesit?!

Dëshmitarë okularë të grumbulluar në krah të rrugës “Qemal Stafa” ku ndodhej edhe ndërtesa thonë se zjarrfikësja ishte vonuar fillimisht, ndërsa edhe pas mbërritjes ajo ka pasur disa herë probleme me mungesën e ujit. Drutë e thata dhe gjendja mjaft e rënduar e ndërtesës kanë bërë të pamundur që prej saj të shpëtohej ndonjë pjesë dhe aty nga ora 16:00 e pasdites, zjarrfikësit u përqendruan në ndalimin e përhapjes së flakëve, ndërsa pjesa më e madhe e shtëpisë njëkohësisht me vlera historike ishte djegur apo shembur dhe prej saj nuk mund të shpëtohej asgjë.

Presim ujin
Në vitin 1914 shtëpia, pronë e familjes Mulleti, ka qenë konsullatë austriake dhe është dhënë vazhdimisht me qira deri në vitin 1944. Në 1924 ajo ka qenë Ministria e parë e Bujqësisë. Aty ka banuar publicisti dhe patrioti Dervish Hima si edhe Et’hem Toto. Më vonë ka qenë bërthama e parë e shkollës femërore. Pas çlirimit në ambientet e saj u hap shkolla “Avni Rustemi” dhe shërbeu për disa vite për të ashtuquajturat “kurse të analfabetizmit”. Pjesë të ndërtesës kanë shërbyer si strehë edhe për misionin UNRA.

Censure demokratike
“Kjo shtëpi nga marsi i vitit 1942 deri në prill 1943 ka qenë bazë e rëndësishme ku shok... (i prishur emri i diktatorit Enver Hoxha) ka zhvilluar veprimtari ilegale revolucionare”. ...Emri i fshirë nga dalta nuk është enigmë. “Ka ndenjur për ca kohë Bahri Omari, por edhe Enver Hoxha ka qëndruar”, - thotë Agim Mehmeti, edhe ky banor në atë zonë dhe njohës i historisë së ndërtesës. Nuk dihet kush dhe kur është censuruar emri i diktatorit, të cilin duket se e ka zënë mallkimi i fshirjes nga historia e emrave të shokëve të luftës që më pas i dolën tradhtarë. Por është e sigurt që Hoxha ka jetuar të paktën 10 ditë në banesën e njërit prej bejlerëve më të vjetër të Tiranës, njëkohësisht njërit prej armiqve të tij, familja e të cilit u persekutua dhe u përndoq pas lufte.

Uji erdhi shuajm... rrenojat
Fakti që ndërtesa frekuentohej prej përdoruesve të drogës dhe të pastrehëve ka hedhur dyshimet se zjarri mund të jetë shkaktuar nga ndonjë pakujdesi e këtyre personave. Burime nga policia thanë se kjo ishte një nga pistat në të cilën ata po hetonin. Burimet (që nuk duan t’u bëhet publik emri), thanë se në hetim ishte edhe mundësia e një zjarrvënie të qëllimshme. Athina Paluka banore e lagjes, tha se shtëpia e përfshirë nga flakët ishte kërkuar të prishej edhe më parë, pasi në vend të saj do të ndërtohej një pallat. Më parë shtëpia ishte hequr nga lista e Monumenteve të Kulturës, ndërsa ishte e rrënuar pjesërisht...

E dikur
Nese nuk do ishte djegur, do te ishte diçka e ngjashme me foton më sipër.... Sidoqoftëe ndërtesa që ra pre e flakëve në rrugën “Qemal Stafa” në kryeqytet, ishte një nga shtëpitë më të vjetra të Tiranës (rreth 200 vjet) dhe pritet që ashtu si shtëpia e Lasgush Poradecit të kthehet në pak kohë në një pallat...

“... Shqipëria me sot të bëhet më vehte, e lirë e mosvarme” / 95 vjet pavarësi

2007-11-27T20:23:00.000+01:00

Shqiperia behet neser 95 vjet shtet...

Rreth flamurit të përbashkuar
Me një dëshir' e një qëllim,
Të gjith' atje duke u betuar
Të lidhim besën për shpëtim. (Asdreni)

Për mëmëdhenë, për mëmëdhenë,
vraponi, burra, se s'ka me pritë!
Të vdesim sot me besa-besë
pranë flamurit të kuq që u ngrit... (Grameno)

O Flamur gjak, o flamur shkabë,
O vënd e vatr' o nën' e babë,
Lagur me lot, djegur me flagë,
Flamur i kuq, flamur i zi.
Sa shpesh pastaj për-dhe u-shtrive
Me zjarr e zi u-ndeze u-nxive,
Po çdo mizor me shpat' e grive,
O fushë-kuq, o shkabë-zi... (Noli)

Ti Shqipëri, më ep nderë, më ep emrin shqipëtar,
Zëmrën ti ma gatove plot me dëshirë dhe me zjarr. (Frasheri)

Me ka marre malli per Shqiperine tone;
Per ate qiell te madh, te gjere e te thelle,
Per vrapin e kalter te dallgeve adriatike
Per rete qe ne muzg si keshtjella digjen.. ( Kadare)

Atdheu eshte dhimbje , eshte dhimbje.
Nje prill i pikelluar ne shpirt.
Atdheu eshte kryqi , eshte kryqi
E mban - dhe te mban ty ne shpirt. (Fatos Arapi)

Jeni të ftuar dhe të lutur të shtoni vargje apo foto të tjera.
Per info ndiq http://shqiperia.com/kat/m/shfaqart/aid/412.html

Ninullë

2007-11-15T21:18:00.000+01:00

Ai mblidhet kruspull.
Gjunjët në gjoks, gjoksin mbi gjunjë.
Qepallat i rënden mbi sytë të shqyer mungesash...
Pranë tij kalojnë manekinët,
të veshur me pallto të trasha,
me sigla pordhace markash të famshme.

(Zgjohu...
I thyej vitrinat,
zhvatua prej qafash estetike gjerdanët manekinëve,
atyre që kalojnë ndanë teje e s’të shohin.)

Ai nuk sheh ëndrra.
Ka veç makthe ngjyrë bizhush.
Përtej vitrinave me dritë,
heshtin indiferente kukullat plastike,
të mbështjella me shalle të modës së fundit.
Jashtë ai sfilon në sezoni e mizerjes...

(Zgjohu....
Klithmash shtage botën,
zhvatua prej surrateve, buzëqeshjen e shtirur manekinëve,
që shkojnë ndanë teje e s’të shohin.)

Ai kërcet dhëmbët.
Përtypet ndër to mëshirë e pa vlerë,
prej vajzash reklamash.
Ndanë i kalojnë e kurrë nuk ndalen mbi të,
sy epshorë femrash gjys të zhveshura,
që pushojnë mbi gjerdanë me gur falsë, por të çmuar.

(Zgjohu...
I thyej vitrinat,
zhvatua prej qafash estetike gjerdanët manekinëve,
atyre që kalojnë ndanë teje e s’të shohin.)

Ai mpihet, dridhet.
Duhet të jetë ftohtë në pllakat,
prej braktisje ku ai mbështet kokën.
S’kanë sy ta shohin, as baballarë të fiksuar
në gjokset lakuriqe të dashnoreve,
të blera me çmimin e një peliçeje.

(Zgjohu....
Klithmash shtage botën,
zhvatua prej surrateve, buzëqeshjen e shtirur manekinëve,
që shkojnë ndanë teje e s’të shohin.)

Të gjithë për Pavarësi

2007-11-12T19:24:00.000+01:00

Ju lutem publikoje kete ne blogun tend!

Mbi rrënoja

2007-10-28T22:35:00.000+01:00

Këmbëkryq rri mbi gurët e myshkur të pagëzuar,
prej kush e di kujt dhimbje lindjeje stërgjyshore,
e pres me ta, kohë kreshnikësh
që rroken krah më krah me majat,
e kërcejnë në ritme të çmendura daullesh.
Kohë që fluturojnë në piskama shqipesh...

Këmbëkryq...
mbi shkëmbinj, varri i kush e di kujt qytetit stërgjyshorë
të rrafshuar me tokën,
dua të dëgjoj një këngë të ngeshme rapsodësh,
ndërsa fërshëllej si tel i çakorduar lahute.
Iso i bën era, që shfryn epsh ndër gjethe ahishtash,
heshtjes së një çiftelie vejane,
e as Muji as Omeri s’ngrihen t’i bien.
Ndiej veç melodi të trishta bulkthash.

Këmbëkryq...
mbi rrënoja, pragu i kush e di kujt kulle stërgjyshore
të shembur ploje,
dua të dëgjoj një ninullë nënëlokesh,
mbyll sytë, po kurrkund si gjej ëndrrat.
Iso i bën era, që përplas duf ndër shkrepa majash,
zbrazëtisë së një djepi n’anë të oxhakut,
as Ajkuna as Rozafa s’ngrihen për ta tundur.
Ndiej veç tek qajnë çikët e një çatie të braktisur.

Këmbëkryq...
mbi urna të shuara, vatra e kush e di kujt konaku stërgjyshorë,
a Troje të djegur,
dua të dëgjoj një këngë të përvajshme rapsodësh,
e belbëzoj vargje të pakuptimta prej poeti të çmendur.
Iso u bën era, që dalldiset në vallëzim të marrë pas reve,
lëndinave të mbetura shkret pa shtojzovalle,
as prej krismave të ortekëve që ndër male lënë varra, s’zgjohen Orët.
Ndiej veç, tek përtueshëm zhurmojnë teposhtë krojet.

Këmbëkryq rri mbi gurët e myshkur të pagëzuar,
prej kush e di kujt dhimbje lindjeje stërgjyshore,
e pres me ta sërish kohë kreshnikësh,
që rroken krah më krah me malet,
e kërcejnë në ritme të çmendura daullesh...
Kohë burrash, që marrin fuqi në gjinj Zanash.

Floriani pa mbiemër ...

2007-10-18T01:29:00.000+02:00

Floriani është 15 muajsh, por “nuk ka mbiemër”. Floriani fle në të njëjtin djep që ka përkundur të ëmën, kur ajo ishte e vogël dhe kur askush s’kishte menduar ta shiste, e me paratë e fituara nga trupi i saj të luante bixhoz. Ai nuk do t’ia dijë se dërrasat e kullës kush e di sa vjeçare kërcasin gati në të shembur sa herë që dikush përkund djepin e tij. Floriani fle, në të vetmen dhomë me dritë elektrike të kullës së shembur të Barmetajve në Shëngjun të Klosit. Ai ende nuk e ka kuptuar që në dhomën ngjitur ka dhënë shpirt e prerë në mes prej plumbave e ëma, Valentina, 20 vjeçe... Floriani fle, mes erës së kalbur të dërrasave dhe shtrojave, që shërbejnë si mbulojë e strehë për 7 pjesëtarët e mbetur të familjes së tij. Mes rrënojave që e ëma kishte menduar t’i ndryshonte, për t’i bërë më të sigurta për të, me ato pak para që tutorët i kishin lënë të mbante e që u kthyen t’ia merrnin bashkë me jetën.
Floriani nuk ka mbiemër, askush nuk i ia njeh të atin dhe ai vetë kurrë nuk ka për të njohur të ëmën. Nëse do të jetë me fat e nuk do ta lënë në mizerie, ai do të jetojë aq shumë sa të dëgjojë, por kurrë nuk ka për të kuptuar mynxyrën. Ai është bir i një nëne që u shit rrugëve dhe i një babai që bleu. Viktima më e fundit e varfërisë e mjerimit në shtëpinë e Barmetajve në fshatin Shëngjun, 7 kilometra larg Klosit e mijëra kilometra larg atij që jemi mësuar ta quajmë qytetërim, e që kurrë s’kishte dëgjuar për Florianin. Derisa kurrkushi Urim Jahja, vendosi të sharronte në mes me dhjetra plumba të ëmën, që vraponte në korridoret e errëta të kullës së rrëzuar duke kërkuar shpëtim.
Ajo, Valentina, ka rënë të flerë përjetësisht në një dhomë të mbushur me rrecka të pista pa ngjyrë, që mban po të njëtën erë kalbësire e morti si e gjithë shtëpia gjysëm e shembur e Barmetajve. Urimi (që s’paska qenë i tillë), thonë të jetë vetëvrarë nga plumbat e të njëjtës armë 15 kilometra më larg, në një fshat tjetër, mes një are me misër, me armën e gjakut te koka. Asaj Valentinës, shërbimet e mortit ia kryen në oborr, e të paktët njerëz të dashur e përgjuan një natë të tërë nën yje kurmin e bërë shoshë nga plumbat e një arme që ca e quajnë “Sharrs” e të tjerë “Kallash”. Atë thonë ta kenë varrosur të tijtë, të cilët kur ishte gjallë ia mallkuan emrin.
7 kilometra nga Klosi e mijëra të tjera nga qytetërimi takuam Valdetin, vetëm 13 vjeç, i cili thotë se qau, kur pa të huajin që qëllonte kë të mundte me automatik dhe i ndiqte të motrën nën strehën e shtëpisë që ata po mundoheshin të rregullonin. Sonilën, 10 vjeç, që s’afrohet kurrë e megjithatë na ndjek si hije nëpër korridorin e errët të shtëpisë ku u bë gjëma. Nezirin, babain që rri vetëm ulur, mbi dy këmbë që me zor e mbajnë e që mezi ka kuptuar ç’ka ndodhur. Adivien, gruan që duket si muranë me duar të fshehura nën përparësen e zezë të fustanit, që pëshpërit po nuk qan, që ankohet, por nuk ka asnjë shpresë. Takuam Florianin, 15 muajsh, ndërsa flinte i vetëm mes mizash, mbi një djep të gdhendur kushedikur. U pamë me gjyshen, që nuk dëgjonte, por që na tha se nuk i duhej jeta kur vajzën ia kishin rrëmbyer ndër duar. Vrasësi ia ka përplasur kokën në gur, kur ajo i ka dalë përpara dhe është përpjekur ta ndalë, e tani gjyshja që nuk dëgjon mirë nga veshët, uron që të kishte vdekur.
7 kilometra nga Klosi e mijëra të tjera nga qytetërimi u ngjitëm mbi katër shkallë të kalbura të një kulle që dikur duhet të jetë mbajtur, por sot është gracka e nesër mund të jetë varri i 7 frymëve që jetojnë në të. Për ta gjetur na u desh të futemi në një rrugë fshati të shtruar me gurë të mprehtë e më pas t’i ngjitemi një kodre me toka të papunuara e të thata prej mungesës së ujit, mollësh të egra, e kullash të tjera të rrënuara si ajo. Të mësuar me mort, pritëm të dëgjojmë ndonjë zë vaji, por gjithandej kishte vetëm heshtje. 6 a 7 burra pjesa më e madhe komshinj e 6 a 7 gra të ulur në formë rrethi, në hijet e ca pemëve të egra, e që tymosnin cigare e flisnin nën zë. Ishin shenja e parë e mortit. Sipas dokeve ne u ulëm me ta. Se Barmetajt, nuk kishin odë për miqtë. Ndoshta kanë pasur, por sot në dhomën e miqve ishte ulur këmbëkryq vdekja, e kurrë kush nuk guxonte ta zbonte prej saj. Nën hije e një fiku po aq të egër sa toka e shkretuar prej ujit, u thanë shumë gjëra. U fol për një ujësjellës të lënë përgjysmë, për një tunel që do të sillte hekurudhën, e që në të vërtetë përpiu të gjitha burimet me ujë të fshatit.
Pastaj folën për vdekjen, me një gjuhë po aq të lashtë sa edhe malet e kodrat për rreth. Gjithçka kishte filluar të “djellënatën” (19 gusht 2006), kur një burrë i armatosur deri në dhëmbë, kishte shkelur mbi dërrasat e kalbura të shkallëve të shtëpisë së Barmetajve dhe u kishte drejtuar armën atëherë tetë frymëve që popullonin kullën. Kishte kërcënuar se do vriste babain ulok, nënën, tre fëmijët, foshnjën në djep dhe Valentinën, nëse kjo nuk i jepte paratë apo nuk kthehej të punonte për të. Vali s’kish dashur. Paratë ndoshta as i kishte e për t’u kthyer në “ferr” nëse nuk ishte aty, as që i shkonte mendja. “Motra i tha se ai e kishte torturuar, se i kishte vënë sa herë thikën në fyt, se e kishte rrahur dhe se ia kishte marrë të gjitha lekët dhe se tani ajo kurrë nuk mendonte të shkonte më me të”, tregon Valdeti, vëllai 13 vjeçar i të ndjerës. Dikur të “djellënnatën” gjyshja e vjetër sa ngjan me muret e kullës, ndoshta se mezi qëndron në këmbë e ndoshta prej vragave në fytyrë, që duken të njëllojta me të çarat në mure, është ngritur dhe e ka zbuar njeriun me armë. Askush nuk di të thotë si mundi gjyshja më shumë se 80 vjeçe, të largonte nga ndërtesa vdekjen, që sidoqoftë nuk iku larg.
Atë natë të trembur Barmetajt telefonuan në numrin e inspektorit të zonës në policinë e Klosit, por as ai as tjetër njeri nuk u duk në kullën e largët. Tre orë më vonë erdhi dhëndëri i shtëpisë (burri i të motrës së Nezirit), e vetmja mbrojtje e padobishme, deri sa vërtetë nuk mund të mbronte askënd. “Fola në celularë me policinë e Burrelit, madje mora një nga krerët e saj dhe pas disa minutash më telefon inspektori i zonës, njeriu që duhej të merrej me këtë ngjarje. “Po ti përse ke marrë në telefon në Burrel”- më tha- “Atë çështje po e ndjek unë dhe ai njeri është larguar nga Klosi”, tregon ai për bisedat me policinë. Ndërsa shton se i ka thënë punonjësit të shtetit se si e dinte se kërcënuesi kishte dalë nga Klosi, kur nuk kishte lëvizur as gishtin, e nëse e dinte përse nuk e kishte arrestuar. Përtej receptorit të telefonit të xhepit, i vetmi mjet që lidh fshatin me pjesën tjetër të botës u kishin lënë një takim për të bërë kallëzimin, të nesërmen në orën 9.00 të mëngjesit. Valentina kishte shkuar sëbashku me njërin nga vëllezërit. Kishin treguar gjithçka, e në mos gjithçka aq sa kanë mundur të thonë dhe policia u kishte lënë takim të nesërmen që nuk erdhi asnjëherë.
Të nesërmen që nuk erdhi asnjëherë..., Valentina dhe dy vëllezërit, e ndonjë komshi që kishte ardhur për t’i ndihmuar, kishin punuar gjithë paraditen për të ulur nga çatia e rrënuar e kullës së tyre tjegullat e çara, me shpresë se në një mënyrë a një tjetër do të mund të rregullonin diçka në atë ndërtesë të rrënuar. Të paktën aq sa të mund të mbante dimrin. Fqinjët thanë se vajza kishte sjellë aq para sa të mund të rregullonte shtëpinë, në të cilën e vetmja gjë e re ishte një shtrat i papërdorur për fëmijë, që ndoshta vajza e kishte blerë me paratë e trupit dhe turpit. Të nesërmen, kur komshinjtë që kishin ardhur për të ndihmuar shkuan secili në shtëpinë e tij, e kur Valentina bënte punën e muratorit në çatinë e shtëpisë, Urimi (që s’qe i tillë) doli nga një pyll i vogël me shkurre aty pranë. I armatosur me armën gati për zjarr. “Ai i tha motrës të zbriste nga çatia, por kur ajo nuk pranoi, e kërcënoi se do ta vriste dhe unë fillova të qaja”, - tregon Valdeti. Më tej 20-vjeçarja është hedhur nga çatia, duke u kacavjerrë, por në vend që t’i afrohej ish-tutorit, në atë moment kërcënuesit, e më pas vrasësit e vetëvrasësit, është larguar duke u përpjekur të mbrohet rrëzë mureve. Plumbat e parë nuk e kanë zënë, e në e kanë zënë nuk kanë lënë shenjë. Urimit i ka dalë në rrugë fillimisht vëllai i madh, 18 vjeç, i cili pa e ditur se ç’të bënte është detyruar të ikë nën kërcënimin e armës. Më pas, vdekjes i ka dalë sërish përpara gjyshja. Ekzekutori 32 vjeç e ka shtyrë këtë të fundit dhe e ka përplasur pas murit dhe sërish ka shtënë mbi vajzën. Plumbi i parë e ka detyruar Valentinën të hiqet zvarrë. Në korridorin me dërrasa të brejtura nga krimbat dallohen disa shenja gjaku, si njolla të zeza mbi blozën e mureve. “Ajo ka ecur deri në dhomën e dytë, e cila përdorej për të mbajtur rrecka pa fund, me shpresën që të dilte nga dritarja e kësaj e të hidhej sërish në rrugë, por nuk ia ka dalë e shkreta vajzë”, - tregon halla e saj, ndërsa na rrëfen vendin ku Valentina ka rënë për herë të fundit. Këtu ai ka shkrehur edhe disa herë armën e më pas ka ikur. Orë më vonë ka ardhur policia. Orë më vonë mjaft njerëz janë mbledhur rreth trupit të pajetë të vajzës, nënës, të shiturës. Vajin e kanë ligjëruar në qiell të hapur, mu në vendin ku autopsia, e vetmja gjë që i pati mbetur të bënte shtetit për Valentinën, numëroi 20 plumba në trupin e saj. Në të njëjtin vend, ku ndoshta Valentina kishte ëndërruar të kërcente me vellon që nuk e veshi as në dy “dasmat” e saj të pafata.
48 orë më vonë, kurrkushi Urim që u bë i njohur në të gjitha ekranet e vendit tonë të vogël se kishte masakruar me plumba një vajzë të pambrojtur, i kthen të njëjtën grykë vetes. Kështu mbyllet gjithçka, ose të paktën duket sikur mbyllet gjithçka. Ndoshta deri kur Floriani të ngrihet nga djepi, në mos u rrëzoftë në shkallët e kalbura, dhe të pyes për historinë e tij, nëse ai do të ketë një histori. Çfarë do t’i tregojnë Florianit? Ndoshta do t’i flasin për OJQ-të që e bëjnë luftën kundër trafikut të vajzave në salla seminaresh me kondicionerë. Ndoshta do t’i tregojnë për policët që i kapin kriminelët, pa lëvizur as gishtin nga shtëpia e tyre. Në fund fare, mund t’i tregojnë për të ëmën, vajzën, të shiturën, të prerën në besë nga shkallët e kalbura dhe muret e rrënuara të kullës së Barmetajve që nuk mundën ta mbronin. Botuar ne Standard

Thethi nje vend takimi me Zotin...

2007-09-27T21:59:00.000+02:00

THETH- Kemi udhëtuar 9 orë për të arritur deri këtu, ku mendimet fillojnë e kondensohen, shndërrohen në mjegull dhe fluturojnë tatëpjetë prej majave në humnerë, duke u ndalur herë këtu e herë atje nëpër ahishte apo duke u ardhur vërdallë shkrepave me forma të mbinatyrshme. Arrijmë të shqiptojmë vetëm “uau” mahnitjeje dhe ndër të rrallë, shkëmbejmë ndonjë fjalë, ndërsa ngjeshim hundën në xhamin e ftohtë të mikrobusit që ngjitet me vështirësi të përpjetës në Qafën e Thores, 1800 metra mbi det e bëhet gati për të zbritur teposhtë, ku hapen luginat e zbukuruaranga gjethe të arta vjeshte e avuj gri, pas të cilave fshihet Thethi.

Ai qe lexuat per Thethin ishte reportazh i nje viti me pare...besoj nuk behem i bezdishem tju kerkoj t'i hidhni nje sy te riut (24 shtator 2007), per kedo qe ka ndermend te shkoje ne fund keni te dhenat te nevojshme... Nese ju duken te ngjashem reportazhet, kaloni direkt ne fund :)

THETH- Kemi udhëtuar 9 orë për të arritur deri këtu, ku mendimet fillojnë e kondensohen, shndërrohen në mjegull dhe fluturojnë tatëpjetë prej majave në humnerë, duke u ndalur herë këtu e herë atje nëpër ahishte apo duke u ardhur vërdallë shkrepave me forma të mbinatyrshme. Arrijmë të shqiptojmë vetëm “uau” mahnitjeje dhe ndër të rrallë, shkëmbejmë ndonjë fjalë, ndërsa ngjeshim hundën në xhamin e ftohtë të mikrobusit që ngjitet me vështirësi të përpjetës në Qafën e Thores, 1800 metra mbi det e bëhet gati për të zbritur teposhtë, ku hapen luginat e zbukuruaranga gjethe të arta vjeshte e avuj gri, pas të cilave fshihet Thethi. Këtu fryma të meket dhe 8 pasagjerët e furgonit që mezi merr kthesat e ngushta duke u hedhur përpjetë pas çdo guri, lëshojnë në të rrallë psherëtima dhe përsërisin mrekulli, aq herë sa u shkrep në kokë. Nuk ka tabela informuese, por nëse do të kishte, duhej të shkruanin: “Mirëserdhët në Theth, një vend takimi me Zotin”...
Rruga

“Nuk mendoj se Gjermani ka vende kaq të bukura”,- thotë Arjana një studente nga Eseni, e cila ndodhet për vizitë tek mikja e saj në Tiranë, Lira. Të dyja rrugëtojnë me ne, në udhëtimin që organizon Ambasada Gjermane, GTZ (Shoqëria Gjermane për Bashkëpunim Teknik) dhe KFË (Banka Gjermane për Zhvillim). Ne vetëm ia pohojmë fjalinë mysafires, edhe po të ketë vende kaq të bukura dikund tjetër, kjo nuk ka fortrëndësi kur je duke parë nga dritarja dhe ndodhesh buzë një humnere të mbuluar me mjegull, kur zemra ca prej oksigjenit më të rrallë e ca prej një lloj frike fluturimi, edhe pse ndodhesh në tokë, fillon të rrahë çuditshëm. Ora është 18.00 e pasdites së 20 shtatorit, që përkon me ditën e parë të udhëtimit tonë 3 ditor. Në makinën që tani zbret më lehtë drejt Thethit, jemi të gjithë të lodhur. Në Tiranë u nisëm rreth orës 9.00 të mëngjesit dhe duke mos llogaritur aty tek 4 orë ndalesa e rrugën deri nëShkodër, i bie të kemi afërsisht 5 orë udhëtim dhe në pjesën më të madhe, në një rrugë ku makina kërcen pupthi mbi gurë, duke i shkaktuar gunga në kokë Lirës, studentes shqiptare të ekonomisë në Gjermani, e cila thotë se ndodhet këtu për të fituar eksperiencë në projektet e GTZ-së. Në automjetin, i cili nuk duket shumë i përshtatshëm për këtë rrugë, jemi dhe 6 të tjerë bashkë me shoferin që është mjaft i mërzitur me kthesat e rrezikshme dhe gurët që i ngatërrohen në rrota...

Edhe 30 minuta...

E ndërsa dielli ka perënduar e poshtë në luginë ka filluar të erret, Arjana do me doemos të dijë se kur do të mbërrijmë. “Edhe 30 minuta”,- i themi dhe duke parë prej së larti fundin e gropës që ka filluar të humbasë në hijet e natës, ndërsa i afrohemi gjithmonë e më shumë dhe ne na duket mjaftueshëm. Por kur i kemi kaluar të 30-tat, e kuptojmë që kthesat na kanë mashtruar paq, ndërsa një gur që futet si për inat në mes të dy gomave, duke na detyruar të ndalojmë edhe për nja 15 minuta të tjera, e bën krejt të pavlefshme kohë-matjen. Arjana qesh me parashikimin tonë, por fundja ne nuk jemi gjermanë që të jemi kaq të përpiktë për punë oraresh, e për më shumë as ne nuk kishim si i shpëtonim magjepsjes prej mrekullisë, që na qëndron përbri dhe nuk pyet për orët, vitet, shekujt që i kanë kaluar përmbi, pa i ndryshuar asgjë. Makina niset sërish dhe më në fund jemi në Theth. Gjithçka prehet në errësirë dhe e vetmja gjë që shihet janë majat e bardha të Alpeve që duket sikur digjen të ndriçuara prej një çerek hëne.
Të tjerët, bashkë me ambasadorin e ri të Gjermanisë në Tiranë, Bernd Borchardt dhe bashkëshorten e tij, kanë mbërritur më parë falë fuoristradave apo furgonëve më të vegjël, të cilët janë më të këshillueshëm e më të përshtatshëm, nëse ju duhet të ndërmerrni udhëtim në rrugën e pashtruar drejt Thethit. Organizatorja na tregon se jemi caktuar të bujtim tek Mëhill Çarku, një nga 7 shtëpitë e Thethit që me ndihmën e GTZ është përshtatur për të pritur turistë dhe ne na duhet të kthehemi pas nja 2 kilometra deri në hyrje të fshatit, aty ku një tabelë e vënë së fundmi shkruan emrin e të zotit të shtëpisë. Një grua rreth të 70-tave na pret duke na përkëdhelur e duke na sajdisur me fjalë të ëmbla, që i shkojnë për shtat një gjysheje nga Thethi, ndërsa na rregullon një vend afër dhomës me oxhak. Nga dhoma tjetër, një grup të huajsh të shtruar për të ngrënë darkë na përshëndet me një “Hello”, ndërsa në tavolinën tonë janë shtruar menjëherë gotat e rakisë...

Hollandezë e gjermanë
Turistët e parë që takuam në Theth, po të heqim këtu veten tonë, janë një grup i përzier rastësisht mes hollandezësh dhe gjermanësh, një britaniku dhe udhërrëfyesit të tyre shqiptar. Ata si edhe ne kanë një vend në shtëpinë e Mëhillit, ku siç na tregon i zoti i shtëpisë, qëndrojnë prej tre ditësh dhe do të nisen të nesërmen një pjesë për marshim në Alpe dhe të tjerët drejt Shkodrës. “Tre gjermanët i kam miq. Është hera e tretë që vijnë, kurse të tjerët tani kanë ardhur”,- thotë Mëhilli, duke bërë me kokë nga dhoma tjetër. Ata janë ulur rreth në një tavolinë të madhe ngrënieje, ku veç llampës që mezi bën dritë janë vënë të digjen edhe qirinj. Në një dhomë krejt si për turistë, të zbukuruar me një radio të vjetër “Iliria” dhe ornamente të punuara me dorë. “Shqiptarët janë të mrekullueshëm dhe shumë miqësorë”, -përsërisin si me urdhër njëri pas tjetrit, kur i pyesim sesi ndjehen këtu, ndërsa qeshin me batutat mbi gjyqtarin e ndeshjes Shqipëri-Hollandë dhe shtrëngojnë fort gotat e rakisë së kumbullës.
Këtu u njohëm me Lis, një holandeze që e ndikuar edhe nga rakia, qesh sa për gjithë grupin, ndërsa lëshon herë pas here batuta dhe mburr natyrën shqiptare; dy miqtë e saj nga vendi i tulipanëve dhe ata po aq të qeshur, britanikun Morrou, një 70 vjeçar të heshtur, i cili ishte aksidentuar duke ecur në Alpe dhe flet vetëm për të thënë. “Shqiptarët të ndihmojnë sa herë që ke nevojë apo ndjehesh keq, madje edhe pa e kërkuar, përndryshe nga njerëzit në Ukrahinë apo gjetkë në lindje”,-thotë ai, ndërsa buzëqesh lehtë kur të tjerët bëjnë shaka me apartin fotografik që i është dëmtuar gjatë rrëzimit. Gjithashtu takuam zotin Musonic, një profesor gjerman të dashuruar me Alpet shqiptare dhe Thethin, i cili thotë se ishte nismëtar i një bashkëpunimi me Universitetin e Shkodrës për të përmirësuar turizmin e këtyre anëve dhe që së bashku me dy miq vinte këtu për herë të tretë. I ulur në krye të tavolinës, Musonic, apo kështu ia kuptuam ne emrin, duket se është mjaft i kënaqur me atë që gjen në Shqipëri dhe në shtëpinë e Mëhillit, ku ka ardhur për herë të parë në mes të viteve 90’.
Udhërrëfyesi
E ndërsa hollandezët, që nga pamja duken mbi të 50-at janë dendur me raki dhe kanë shkuar të flenë, Klajdi Kruja, udhërrëfyes i “AutdoorAlbania” gjen kohë për të folur shqip, pasi kishte kaluar orë të tëra në male duke shoqëruar turistët. “Pjesa më e madhe thuajse ikin duke qarë prej këtej”, -na thotë Klajdi, kur e pyesim nëse ata që shoqëron prej 3 vjetësh mbeten të kënaqur. Dhe kur ne lëshojmë një “vërtet?!” dyshuese shton: “ne jemi një vend i vogël me një dendësi të madhe bukurish natyrore dhe njerëz miqësorë që ata nuk i gjejnë në vendet e tyre... Sa herë ndahem në aeroport, i lë të përmalluar”. Por Klajdi vetë nuk është aq i kënaqur nga vendi i tij. “Shkruani noj gjo për plehrat mor amon”,-thotë duke theksuar fjalët në dialekt, ndërsa na tregon se zihet ngushtë sa herë ata që ai shoqëron, e pyesin për mbeturinat e hedhura andej këndej në rrugë gjithmonë në vende të papërshtatshme. Klajdi thotë se është e çuditshme se si për hedhjen e plehrave vend e pavend thuajse nuk flitet fare dhe askush nuk mendon për fshehjen e tyre. Ndërsa bisedat ndanë oxhakut shterojnë dhe ne shkojmë për të fjetur, Klajdi na lë porosi të mos harrojmë të shkruajmë dhe për plehrat, që ai të mos jetë i detyruar t’ua shpjegojë sërish këtë situatë të huajve.
Një shkollë e re për Franin
Këtu është e vështirë të flesh dhe të mbetesh pa parë. Për këtë arsye duket se të gjithë janë në këmbë që herët në mëngjes, kur dielli përkëdhel duke përshkuar tej gjethet e drurëve dhe duke krijuar dritëhije mahnitëse. Programi thotë që duhet të mblidhemi tek shkolla, rikonstruksioni i të cilës i financuar nga ambasada gjermane, do të inaugurohet në praninë edhe të zëvendësministres së Turizmit, Suzana Turku dhe këshilltarit të Kryeministrit për Arsimin, Myqerem Tafaj. Nga ora 10.00 e paradites, të gjithë janë aty, duke përfshirë edhe të sapoardhur nga Tirana dhe një grup të rinjsh vullnetarë, të cilët me ndihmën e GTZ dhe GEF (Projekti i grandeve të vogla) po punonin për shenjimin e shtigjeve malore, për të ndihmuar në këtë mënyrë turistët. Inagurimi zgjat ca,pasi duhet të flasin të ardhurit nga qeveria, që kanë përsëritur të njëjtat premtime për përkrahje dhe turizëm që zhvillohet me hapa të mëdhej, që i dëgjojmë gjithmonë nga Tirana, por që nuk dinë të thonë se pse qeveria, madje asnjë qeveri nuk ka qenë e pranishme deri tani në Theth, qoftë edhe për të sistemuar plehrat.
Në fund, ambasadori gjerman premton sërish mbështetje, ndërsa hapen dyert dy-kanatëshe të shkollës me dy klasa kolektive, ku mësojnë 20 nxënës. Banka të reja, një kompjuter, dritare më të mira dhe një turrë me materiale mësimore, dhuratë nga stafi i ambasadës gjermane, të cilat e bëjnë të qeshë me sy dhe me gojë Françesko Harushën, nxënës në klasën e dytë, ndërsa përpiqet të hapë një kuti me lapsa me ngjyra dhe njëkohësisht t’i përgjigjet mikrofonave që i janë vënë përpara dhe e pyesin se çfarë dëshiron të bëjë. “Do rri në Theth, do merrem me turizëm”,- thotë ai, duke u përkëdhelur. Ndërsa ne dalim jashtë, kësaj radhe të gatitur për marshimin dhe një takim me Zotin...

Ndiqni shenjat
Nuk mund të numërosh sa jemi, pasi me t’u dhënë shenja e nisjes, të gjithë shpërndahen duke u bërë thuajse të padukshëm. Ku po shkojmë dhe ku do shkojmë, e dinë vetëm udhërrëfyesit që heqin rrugën, përmes lëndinave që të ngjallin dëshirën për të vrapuar, para kullave gjysmë të rrënura nga pesha e historisë e viteve, e mes- përmes asaj çka Zoti e fali, e ne njerëzit nuk mund veç të mos e duam. Bashkohemi me të rinjtë, ata që ecin herë duke rendur në mes të barit dhe herë duke u kthyer pas, e marrë poza për aparate që shkrepen njëri pas tjetrit, ndërsa shenjojnë me gisht maja malesh. Ai që di më shumë duket se është Niku, një djalë nga Dibra i pajisur me kovat me bojë me të cilat do të vërë shenjat në shkrepa dhe këmbët më të shpejta të grupit të vullnetarëve, që bashkë me të kanë numëruar shtigjet e maleve mbi Theth. Me Nikun është Elna, Shpresa, Endriti, Sorini dhe Koli, vendaliu që bën gjithmonë shaka. Të gjithë rreth të 20-ave e të dashuruar me natyrën, aq sa për zbavitje na thonë që bëjnë kollotumba në lëndinat me bar dhe kur ndodh të çmenden fare edhe të lahen në ujvarën me ujë brisk të ftohtë, para së cilësgjuetia e manaferrave që na zë të gjithëve, duket gjë e vogël. E ndërsa ecim, na vjen keq që nuk kemi të tjerë sy për të parë dhe mbrapa, të kemi një tjetër gojë dhe të dimë edhe nja 5 gjuhë, për t’u thënë të gjithëve sa bukur duket Radohima që ka vënë për rreth një si shall mjegulle. “E mrekullueshme”, -thotë në gjermanisht Arjana, ndërsa ngjitemi e zbresim në kodrina, apo hyjmë e dalim nga kulla, frengjitë e të cilave të nxisin për të shtënë. “Është vërtet shumë bukur dhe rakia është shumë e mirë”, -vazhdon ajo, ndërsa i kënaqet fotos me një të moshuar që na pret në pragun e kullës dhe na qeras me gota të mëdha rakie. Gurët me forma të çuditshme në lumenj të tharë prej shterpësisë së qiellit, shtigje dhish në të cilat rropatemi, parcela me misër që i bashkohen koloritit të pakrahasueshëm, një kishë e rikostruktuar nga djemtë e Thethit në Amerikë dhe gjurma të kuqe dhe të bardha që shënojnë malin dhe duket sikur thonë: “vazhdo, vazhdo”, deri në pafundësi.

Ditëlindje në Theth
Por pafundësia nuk është aq larg. Ajo mbaron tek ujvara me ujë kristal dhe stërkala që krijojnë ylberë. Del nga shkëmbi dhe përplaset fuqishëm po në shkëmb, vrapon për t’u fshehur tëposhtë gurëve të zallit e zabelit me shkozë e ferra. Pasi kemi ngrënë biskota dhe reçel fiku, që dikush është kujtuar të marrë me vete, zbresim poshtë për nga kanioni, në një tatëpjetë që të bën të rendësh, për t’u ndalur vetëm para rrënojave të një qyteti 2800 vjeçar, të zbuluar nga një arkeolog amerikan, ku mund të kënaqemi me ç’ka kanë bërë paraardhësit e që për t’ia marrë shijen, e bashkojmë me lahutën që na shoqëron gjatë drekës të shtruar në lëndinë, pasi jemi kthyer tashmë në Theth. Këtu, Arjana thotë se është vegjetariane e thuajse mbetet pa ngrënë, ngase treçereku i pjatës përbëhet nga mishi i pjekur. Sidoqoftë, ajo mund të kënaqet me rakinë dhe dollitë, ndërsa në tavolinën ku ndodhen edhe të tjerë të huaj, gjermanishtja përzihet me frengjishten, kjo me italishten e ndonjëherë anglishtja u merr pjesë të gjithave, ndërsa nga sytë që qeshin, kupton se merremi vesh, ndodhemi tamam ku duam të jemi, aty ku Babeli humbet kuptimin. Pasditja kalon me një shëtitje në Ndërlysë, ndërsa nata për ata që kanë ende këmbë dhe ia kanë ngenë argëtimit, vazhdon me këngë dhe leksione kërcimi, apo me një tortë të sajuar për ditëlindjen e Nikut, ku në vend të kremit për të shkruar urimin, janë përdorur arra të çara dhe qirinjtë e vegjël janë zëvendësuar nga një i zakonshëm, por mjaftueshëm për të kënduar “shumë urime për ty”, rrëkëllyer raki, mësuar salsa dhe qeshur me stonaturat dhe tra la la -të pas vargjeve të harruara, treguar pafund histori,deri sa gjunjët fillojnë e këputen, sytë mbyllen vetiu dhe drutë në oxhak janë djegur....Ne që për të fjetur na duhej të shkonim ca më larg se vendi i festës, sigurisht që qemë ndër fatlumët. Ca qindra metra nga Tërthorja, ku ende dëgjoheshin zhurma feste, deri te Mëhilli, ku ndodhej shtrati, mund të shijonim natën, të kërkonim me sy Arushën e Madhe, të ngjetheshim pas zhurmës së ketrave në degë të arrave dhe të ndjenim ajrin që na vërshonte ndër mushkëri me 1 mijë aroma, ndërsa ngrinim kokën për të parë majat e Alpeve që megjithë errësirën, dukeshin të bardha, si të mësuara me dëborën që këtë vit u mungonte kësulave të tyre. Nëse jeni këtu, mos u nxitoni të flini. Kohë për gjumë ka plot në Tiranën e zhurmshme, ku ju duhet të ktheheni. Në Theth hapni sytë katër dhe shijojeni deri në fund se si zhurmon përroi që rend tëposhtë luginës, heshtni dhe ndjeni si pëshpërisin ahishtat dhe arrat, që kur të ktheheni, të keni mundësi të tregoni se çfarë shijuat në takimin me Zotin...
Botuar në Shekulli 24 shtator 2007

Per te gjithe te interesuarit ... edhe pak reklame...
GUIDË
Ku të shkosh në Theth...

Pak familje kanë mbetur në Theth, por që të gjitha mund të presin turistë. Veç një hoteli të ndërtuar në hyrje të fshatit, aty ku dikur ka qenë kampi shtetëror i pushimit, me ndihmën e GTZ dhe fondacioneve të tjera 7 familje kanë përshtatur banesat e tyre për turizëm familjar dhe në të gjitha këto familje mund t’ia kalosh në mënyrë të mrekullueshme. “Projekti ka mbështetur deri tani 7 familje që kanë përmirësuar ndjeshëm kompletimin e shtëpive të tyre, duke filluar nga kompletimi i dy banjave, kompletimi i 2-3 dhomave për fjetjen me 8-12 krevate, komodina e rafte të thjeshta, kuzhinat si dhe krijimin e një atmosfere të përshtatshme për turistët”,-thotë zv/drejtor i GTZ për Shqipërinë. Këto 7 familje kanë tashmë një kapacitet prej 63 shtretërish, ndërsa dy familje të tjera po ndërtojnë infrastrukturën me ndihmë të një fondacion holandez. Një guidë turistike dhe një hartë janë në punim e sipër, ndërsa janë shpërndarë informacionet dhe të dhënat për vendet ku mund të qëndrosh në Theth. Për të shkuar atje mjafton të kontaktosh në numrat e telefonit që çdo familje ka në dispozicion të turistëve dhe të prenotoni shtretërit që ju duhen. Kostoja varion nga 1500 deri në 2500 lekë në natë, duke përfshirë të ngrënët dhe ndihmën e nevojshme për të kaluar shtigjet dhe për të mos humbur rrugën.

Familjet

Mëhill Çarku, Gjeçaj, 0693164211/ 15 shtretër
Gjon Deda, Okol, 0693118693/ 10 shtretër
Fran Molla, Gjeçaj, 0682180228/ 8 shtretër
Prek Tërthorja, Gjeçaj, 0683644788/ 15 shtretër
Prek Harusha, Qendër, 0692770294/ 11 shtretër
Dedë Nika, Ndërlysë, 0693346423/ 6 shtretër
Rrok Stani, Ndërlysë, 0693164726/ 6 shtretër

Mbreti me kurorë shkrepash dhe ahesh...

2007-09-19T00:03:00.000+02:00

"Asnjë dorë njeriu nuk mund ta ndryshojë atë, ose të paktën deri tani askush nuk e ka bërë. Ajo është mbretëria e pashpallur e gurit dhe e drurit, e ujit dhe e dëborës, e erës dhe e aromës. Kurrkund nuk mund të gjesh kurorë si ajo që Zoti i ka falur Thethit. Prej malesh që çajnë mes reve e mjegullës, gdhendur me ahe, që tani në vjeshtë kanë marrë ngjyrën të kuqe e të verdhë, të gjetheve në të rënë, bredha e pisha të ngulur si me dorë, tek-tuk shpateve të thepisura me gurë të bardhë, ku dëbora e ngrirë prej dimrit të vjetshëm përthyen si gur i çmuar rrezet e diellit."

Teli i llambës mezi skuqet dhe drita e tij është më e dobët se ajo e flakës së oxhakut të ulët, të cilin Frani 6-vjeç e furnizon herë pas here me dru. Në gropën e Thethit bën ftohtë, shumë më ftohtë nga sa e kishim menduar kur u nisëm këtë të hënë në mëngjes nga Tirana. Sidoqoftë, derisa Frani i vogël, djali i kryeplakut Prek Harusha, i cili na ka pranuar si bujtës në shtëpinë e tij, vazhdon të mbajë ndezur zjarrin, ne nuk para e ndjejmë të ftohtin thëllim. Pas dy-tre shëndetesh me raki kumbulle të bërë në shtëpi, biseda në tavolinë bëhet edhe më e qeshur, edhe pse gjithmonë ajo vërtitet po aty, rreth halleve të mëdha të Thethit të vogël.
I cili ka hidrocentral, por s’ka drita; ka turistë, por s’ka kushte; ka rrugë, por askush s’kujdeset për to; ka shkollë, por s’ka mësues; ka pyje, por edhe druvarë me motosharra, që po i masakrojnë ato. Këto, kundërshtitë e gropës mes Alpeve të Shqipërisë, të pasur me natyrë e miq dhe të varfër me ekonomi dhe investime, na bëjnë edhe ne të ndjehemi fajtorë, pa ditur në të vërtetë nëse kemi apo jo faj.
Fshati prej guri e drurësh, i cili jeton nën hijen e maleve, që e zënë diellin herët në mbrëmje dhe e lënë të lirë vetëm vonë në mëngjes, është një nga vendet më të përzgjedhura të Shqipërisë, i cili vetëm këtë vit është vizituar nga më shumë se 2500 turistë të huaj. “Siç na e ka falur natyra”, thotë Preka dhe bën me dorë nga dritaret e kullës së tij dykatëshe, për të na thënë se ajo që është falur, ndodhet jashtë.
Asnjë dorë njeriu nuk mund ta ndryshojë atë, ose të paktën deri tani askush nuk e ka bërë. Ajo është mbretëria e pashpallur e gurit dhe e drurit, e ujit dhe e dëborës, e erës dhe e aromës. Kurrkund nuk mund të gjesh kurorë si ajo që Zoti i ka falur Thethit. Prej malesh që çajnë mes reve e mjegullës, gdhendur me ahe, që tani në vjeshtë kanë marrë ngjyrën të kuqe e të verdhë, të gjetheve në të rënë, bredha e pisha të ngulur si me dorë, tek-tuk shpateve të thepisura me gurë të bardhë, ku dëbora e ngrirë prej dimrit të vjetshëm përthyen si gur i çmuar rrezet e diellit. Fjalët zënë fjalët dhe historia historinë, ndërsa Françeskoja 6 vjeç, që është Fran për ata të shtëpisë dhe Çesk për të huajt që vijnë deri këtu, nuk lë rast pa na treguar me fjalë e me duar si një herë ujku zbriti deri afër në Theth dhe u largua vetëm kur “nusja e axhës i bërtiti”.

Është thuajse mesnatë, kur vendosim të çohemi për të fjetur. Errësira në këtë natë pa hënë është e thellë thuajse si gjithçka në Theth. Si humnerat, kanionet dhe qielli, në të cilin pas shumë kohësh, ne që vinim nga Tirana, kishim mundësi të shihnim aq shumë yje, madje edhe Rrugën e Qumështit e pluhurin e saj yjor, që prej kohësh i kishim humbur mes pluhurit dhe ndotjes në kryeqytetin tonë. Në këtë orë këtu vështirë se dëgjon zhurmë tjetër, veç asaj të erës, që rreh në shpatet e malit dhe rrëshqet mes gjethesh e pemësh, dhe përroit që herë rrjedh ngeshëm dhe herë shembet në kataraktet e zonës ... Po, po, Thethi është vendi i duhur për poetët, të dashuruarit me natyrën dhe për të gjithë miqtë e këtyre njerëzve, që nuk përtojnë të shtrojnë sofra të bollshme me gjithfarë kanë.
Për në Theth u nisëm aty rreth orës 7:45 të mëngjesit, së bashku me një përfaqësues të ambasadës gjermane, që shkonte në Alpe për të parë çfarë ishte bërë me projektet e mbështetura nga GTZ (Shoqëria Gjermane për Bashkëpunim Teknik) dhe KfW (Banka Gjermane për Zhvillim), që synonin të përmirësonin sadopak turizmin familjar të Thethit. Në fakt, ishte një ftesë e ambasadës, që na mundësoi edhe ne shqiptarëve të shihnim për herë të parë këtë pjesë të Alpeve. Nga i gjithë grupi prej 22 vetash, vetëm 2 a 3 kishin qenë edhe më parë këtej. Kështu të gjithë, që nga zëvendësambasadori i Gjermanisë në Shqipëri, z.Jörn Beißert, kishim plot pyetje për Thethin. Ku ndodhej? Sa larg ishte? Si ishte rruga? Sa ftohtë ishte? Vërtet të ishte aq bukur, sa na kishin thënë?
Si në të gjitha rastet, rrugëtimi ynë filloi me të njëjtat probleme. Dy-tre ngecje në trafikun e rënduar të kryeqytetit dhe Kamzës, ku të duhet të ndalosh e të shohësh pamjet e plehrave, tregtarëve që shesin në të njëjtin vend këpucët e vjetra dhe djathin me bidonë. Sigurisht, të pakënaqur me këtë “peizazh” të njohur, ne preferojmë më mirë të flasim. Një shans i mirë për të provuar edhe gjuhët e huaja dhe për të shuar ndonjë kuriozitet, duke qenë se jemi në të njëjtën makinë me zëvendësambasadorin.
Bisedojmë pak për të gjitha. Që nga gjermanishtja jonë jo fort e kënaqshme, për të cilën z. Beißert përpiqet të na e mbushë mendjen se është e mirë, deri te shqipja e tij, po kaq e çalë, por sidoqoftë mjaft e mirë për dikë që ka vetëm 1 vit në Shqipëri. Zëvendësambasadori nga pamja është ashtu siç i paragjykojmë shpesh gjermanët, biond dhe i bardhë, por sillet krejt ndryshe dhe duke “zhgënjyer” pritshmëritë tona për ftohtësinë nordike, është ai që këmbëngul të bisedojmë duke bërë edhe ndonjë batutë. Derisa mbërrijmë në Shkodër, kemi folur për gazetat shqiptare, kemi shfletuar nja dy dhe kapërcyer pengesat e para të të saponjohurve.
Pas kafes jo fort të hairit në një kioskë në Shkodër, udhëtojmë sërish, kësaj here më të heshtur, pasi rruga është e panjohur, derisa na tërheq vëmendjen një autokolonë vërtet e gjatë me armë dhe trupa të ushtrisë turke, që kthehen nga misioni në Bosnje. Diskutojmë një copë herë për trupat paqeruajtëse. Shqiptarët me gjermanët në Bosnje, shqiptarët në Irak dhe Afganistan dhe pas autokolonës, makinat tona që kanë kaluar Koplikun ecin sërish në drejtim të Thethit. Këtu natyra fillon të falë mrekullitë e para dhe të gjithë humbasim, duke e mbajtur kokën në dritare, duke dashur të mos lëmë asgjë pa parë. “Tani rruga bëhet më e mirë”, na lajmëron në shqip e duke qeshur zëvendësambasadori, sapo fillojnë kilometrat e paasfaltuara nga Boga në Theth. Rrugën e vështirë me makinën që tundet e shkundet e kalojmë duke parë jashtë e duke “gjuajtur” për ndonjë foto.

Ndalojmë dy herë. Fillimisht në Bogë, prej nga mund të shohim Alpet ende para nesh dhe më pas në Qafë, një lartësi rreth 2 mijë metra, ku nga era e ftohtë të merret fryma, por këtu të gjithë e kanë mendjen për të shijuar ç’të mundin nga majat e zhveshura me forma të pakuptimta dhe pemët të ngjyrosura me të verdhë e të kuqe, për të cilat biem dakord se i ngjajnë një pikture. Këtu fillojmë të zbresim për në Theth, me makinat që, ndonëse ndjekin njëra-tjetrën, humbasin nëpër kthesat e rrugës së veshur me shkozë, ah dhe pisha. Tek-tuk shfaqen parcela të zhveshura nga motosharrat dhe copa drurësh të braktisur për t’u kalbur. Ndërsa e vetmja makinë që hasim rrugës është një kamion, i mbushur me kashtë, dele e derra, shenja e parë se banorët e Thethit po ikin për të dimëruar diku tjetër, atje ku dëbora nuk t’i mbyll të gjitha rrugët, për të të lënë në mëshirë të fatit.
...
Zbresim në Theth, vetëm pas 6 orësh rrugë. Qielli këtu nuk është shumë mikpritës. Retë kanë mbuluar një pjesë të tij dhe mjegulla zbret kërcënueshëm nga majat e maleve. Veçse asgjë nuk e prish mrekullinë e të qenit i rrethuar nga të gjitha anët me bukuri. Banorët na presin në qendër te shkolla e fshatit. Nga fytyrat gjithmonë të qeshura dhe shtrëngimet e zgjatura të duarve, kuptojmë se janë të gëzuar, për vizitorët, për kamerat dhe për faktin që do kenë me kë të qajnë hallet, që pakkush vjen e ua dëgjon deri këtu.
Në fshat tani kanë ngelur shumë pak banorë dhe sipas asaj që thotë kryeplaku Harusha, janë rreth 20 familje që dimërojnë në Theth. Fshati është i shpërndarë si të gjithë fshatrat e Veriut të vendit. Me shtëpi prej guri dhe diku me mbulesa metalike, që stonojnë me terrenin prej guri dhe drurësh. Kulla e parë në të cilën futemi është ajo e Nikajve, në të cilën na kanë ftuar për drekë. Gjithçka këtu është natyrore dhe provokon të qeshura, por edhe një farë kënaqësie ekzotike. Trofta të freskëta, mish të pjekur në hell që serviren të gjitha në sofrën e mbushur plot. Në fund të gjithë ngopen, ndoshta më shumë nga bollëku i asaj që u shtrua sesa nga sasia e asaj që hëngrën. Zoti Beißert duket më entuziasti. Madje, më vonë, kur e pyesim të na krahasojë gjithë këtë me një drekë me krerët e pushtetit vendorë në Koplik, thotë me bindje se dreka në Theth ishte shumë më e mirë. “Troftat ishin mjaft të shijshme”, thotë në shqip dhe shton edhe ndonjë fjalë mburrje për rakinë dhe ushqimet e freskëta të shtruara në sofrën pranë oxhakut. Pasditen e kalojmë duke parë atë që ofron Thethi. Aq sa mund të shihet në një pasdite të shkurtër, kur dielli ka perënduar në ultësirë, por vazhdon të ndriçojë majat e maleve.

Mbrëmja këtu duket se vjen më shpejt dhe ndërsa rikthehemi për në fshat, e vetmja dritë që mund të shquajmë, prej larg është e ajo e kryqit të kishës katolike, vendosur diku në anë të fshatit. Të ardhurit, që jemi ne, shpërndahemi nëpër shtëpitë e banorëve, të përgatitura për të pritur miq, madje edhe në numër më të madh se ai i yni. Kryeplaku, që jeton së bashku me të vëllain në një familje që i kalon të 15 personat, do të presë katër prej nesh, pasi më parë na ka ofruar një kafe në shtëpinë e tij, për të cilën është krenar. “Ne kemi vetëm këto”, thotë ai, duke u treguar të sapoardhurve dhe zëvendësambasadorit shqiponjën dykrenore të punuar me kujdes në tavan dhe kryqet e ikonat prej cope të qëndisura e të varura në mur.

Nata kalon duke folur dhe parë urët e zjarrit teksa digjen në oxhakun e ulët dhe Franin e vogël, kureshtar për xhinglat tona elektronike, i kënaqur sa herë ka mundësinë të na tregojë ndonjë gjë për Thethin dhe shkollën, ku sapo ka mësuar A-në. Në mëngjes zgjohemi herët, sapo dielli ka filluar të përthyhet në majat e Alpeve, duke dalë herë këtu e herë atje. Të zotët e shtëpisë janë zgjuar më herët dhe janë gati të na përcjellin, ashtu siç e do zakoni i tyre, deri në të dalë të fshatit, atje ku dikur ka qenë shtëpia shtetërore e pushimeve. Kështu nisim të ikim, duke lënë pas pyjet plot ngjyra prej ahu e shkoze, e duke iu afruar pa shumë qejf Tiranës, me pengun që nuk mund të shohim “Kataraktin” e famshëm dhe ndonjë tavan tjetër të punuar prej kushedi se cilës dorë artizani. Ndërsa ngjitemi, fshati humbet dhe zvogëlohet në gropë...
Banorët thonë se Theth është pararendëse e fjalës thellësi dhe thellësia këtu është gjithandej. Mjafton të shohësh teposhtë nga malet në humnerat e kanionet, apo lart drejt qiellit dhe majave të Alpeve. Botuar në Standard vjeshte 2007

Kohë për të kujtuar

2007-09-14T01:02:00.000+02:00

Gonxhja e fundit çeli dje në kopshtin tim,
një ditë para se të ikja sërish,
ndërsa ringrija me hamendje kullën e rrëzuar rrafsh,
me gurët që më njohën për të parën herë.
Ajo duhet të qe e fundit gonxhe për këtë pranverë...
“Ndoshta do të çelë para se të ikësh”, më tha ime më.
Ndërsa i rrija mbi kokë boçes jeshile,
dhe dora më shkonte në ballë,
ku gurët për herë të parë lanë shenjë.
I pirë kujtimesh,
çapitem nën pjergullën që më deh aromash,
ndërsa fantazoj të nxjerr sërish kokën në dritaren e vogël,
të cilës dikur i bënte hije një degë hurme
dhe dëgjoj të njëjtën zukatje bletësh...
Gonxhja e fundit çeli dje në kopshtin tim,
si për inat nuk mund t’ia thithja aromën,
e dora më dridhej se këpusja dot...
Më poshtë rrënojat e kullës rrafsh me tokën,
dhe gurët të mbuluar me myshk...
E gjitha fotografi e prishur fëmijërie.

Bukë prej plehrash

2007-08-24T19:40:00.000+02:00

Ajo zgjat dorën si për të penguar prej sëlargu aparatin fotografik. “Mos më nxirr. Jam duke fituar vetëm bukën e gojës”, shfajësohet me zë të ngjirur ndërsa trupi i lëkundet në peshën e një thesi të pistë që mban mbi shpinë. Ajo vetë është e pistë. Mbi flokët korb të zeza, shkëlqejnë copëra qesesh plastike të mbetura aty prej betejës së fundit me eskavatorin që varros pasurinë e saj prej plehrash. Nuk është më shumë se 10 vjeçe dhe jeton mes tymit e plehrave në Sharrë, ndoshta që prej lindjes së saj...

Peisazh i shkëputur prej ferrit
Një si punë buldozeri, që më shumë duket një sajesë e përbidshme pasi rreth zinxhirëve e gjithçkaje i janë ngjitur qeska, copa të grisura dhe shumë blozë, lëviz përtueshëm duke shtyrë me turij pisllëkun e fushës, ku blidhen plehrat e kryeqytetit. Pas tij vijnë njerëzit që mezi duken mes resë së tymit që shkaktohet nga djegia dhe një tufë zogjsh, qensh e gomerësh të rrjepur si lebrozë, të gjithë duke rrëmuar në plehra. S’kemi më shumë se dy minuta që kqyrim pejsazhin ose më mirë paformësinë e gjithë kësaj që duket e ngjashme me ferrin, megjithëse shpirtrat që vijnë vërdallë janë të gjithë të gjallë...
“Këtu nuk ka vdekur asnjë njeri që prej 7 vjetësh”, thotë Edmondi, po kështu të paktën ia dëgjuam emrin, ndërsa shokët bënin shaka me të, në gjuhën rome. “Për Zotin”, betohet ai duke parë që ne shtrëbrojmë buzët sa prej mosbesimit aq edhe prej tymit, katranit, erës së bajgave e gjithçkaje tjetër që na hyn në hundë. Duke hapur krahun për të përfshirë fushën e plehrave dhe një grumbull barakash shton duke shtrembëruar fjalët: “Ja në gjithë këtë zonë. Kemi fituar inumitet edhe fëmijët, janë bërë më të fortë”...
Uturima e motorrit të një makine të madhe, largon prej nesh fëmijët kuriozë dhe dy tre të rinj që kishin ndaluar, për të pirë një cigare, tymi i sëcilës zor se binte në sy mes mjegullës që ngrinin mbetjet që digjeshin. Të gjithë rendin pas makinës së plehrave, në pritje të “xhevahireve” që ajo do të derdhë enkas për ta. E sado paradoksale të duke, mbërritja e një makine të tillë këtu është një festë e madhe, mund ta kuptosh lehtë nga brohëritjet e fëmijëve që kapen pas hekurave të saj. Minuta më vonë një nga fëmijët kthehet dhe na tregon me mburrje lodrën, një rraketake e prishur, që kishte gjetur ndërsa makina zbrazej. “Edhe rrobat, edhe këto këtu i kam gjetur,” thotë ndërsa kap me dorë pantallonat dhe kërkon që t’i bëjmë fotografi...

Sharra ja kthen borxhin Tiranës
Ndërsa ne shkrepim andej këndej aparatin dhe ruhemi të mos shkelim keq edhe pse s’kemi shumë shance për të shpëtuar, karro të tërhequr nga kuaj, motorçikleta të vogla të cilave u janë montuar karroceri, të gjitha të mbushura me thasë nisen sërish drejt Tiranës. Kështu brenda një ore a më pak, Sharra ia kthen borxhin kryeqytetit, duke i kthyer plehrat me gjithë erën e tyre të rëndë, por kësaj radhe për t’i ricikluar. Madje ato janë të ndara, shishet dhe kavanozët veç, qeskat veç, bidonat plastikë në një anë dhe kartona e letra në anën tjetër. Të gjitha kthehen pas dhe të gjitha shiten. “Këtu bëhen miliona”, thotë Edmondi, të cilin e kemi zgjedhur udhërrëfyes. E ndërsa ne vazhdojmë të mos e besojmë, ndoshta për shkak të theksit me të cilin e flet shqipen. Ai vendos të japë prova: “Çdo njeri në Sharrë fiton 7 deri 8 mijë lekë në ditë dhe këtu punojnë 200 veta (rreth 1.4 milion lekë në ditë), të gjithë si familje nga më i madhi te më i vogli.” Po ky sipas tij është vetëm fitimi i punëtorëve të thjeshtë, i atyre që fusin turijtë dhe numërojnë me duar gjithçka të gjetur, pasi pjesën më të madhe të parave e fitojnë grumbulluesit e parë apo ata që marrin plehrat nga punëtorët dhe llokmën e madhe e marrin grumbulluesit e mëdhej.
Punët janë të ndara mirë edhe këtu ku duket se mbizotëron kaosi total. I vetmi “armik” i “njerëzve të plehrave” është buldozeri që përpiqet të ngulë në dhe gjithçka derdhet nga makinat e që është mbledhur në kazanët e kryeqytetit, por ai me atë ngadalësinë e tij prej makine të vjetër, zor se ia del mbanë para shkathtësisë së qindra duarve që i heqin m’u para thikës atë që për ta është buka e ditës.

Fushatë e korruptuar në fushën e plehrave
S’ka kaluar shumë që kur kemi mbërritur në këtë anë të Tiranës dhe jemi më pesimistë se kurrë, e sigurisht kemi dhimbje koke. “E di kur do të bëhet Shqipëria, ja kur ato kodrat të mbushen të gjitha plot”, thotë një burrë gjatosh me flokë kaçurrela të gjata e duar tërë zift, duke treguar nga ajo si biçim lugine ku ndodhen varrezat e Sharrës. “Kur të ketë aq varre atëherë do të hyjmë në Evropë,” shton për të qenë të sigurtë që e kemi kuptuar parashikimin e tij të zymtë prej “Nostradamusi plehrash”. Më tej duke na parë në sy, si duke pritur me doemos pohimin tonë vazhdon: “Lëre çfarë thonë presidentët (politikanët)”...
Një djalë më i ri, që thotë se ka ardhur aty vetëm për të takuar miqtë e tij, na tregon se këtu kishte ardhur një nga “presidentët” (ai duket se ka rënë në dashuri me këtë fjalë të zbuluar aty për aty se e përdor gjithëandej), dhe u kanë premtuar nga 100 euro për familje të gjithëve në Sharrë, që këta t’u japin votat. “Erdhën barakë më barakë dhe sollën nga ca fletë, po unë u thashë: -Çfarë i duam ne këto, a keni ndonjë lek,” tregon ai duke u mburrur haptazi me përgjigjen që ka dhënë. Sipas tij përfaqësuesit e fushatës u kanë premtuar krerëve të familjeve para, por të gjitha vetëm pasi të dalin rezultatet e votimeve. “Ashtu thonë ata, por lekët i fusin në xhep”, tregon i riu që pasi na kishte thënë se quhej Zabit, pranon më vonë se ka gënjyer për emrin, duke na bërë të ndjehemi jo fort mirë ndërsa ai zbardh dhëmbët. Sidoqoftë këtu edhe pse njerëzit flasin për politikën, nuk ka postera, ndoshta sepse edhe posteri është pjesë e kosumit të përditshëm të industrisë së riciklimit dhe që të gjithë mund të kenë përfunduar në ndonjë nga thasët, që janë nisur tashmë sërish për në fabrikën e letrës.
Nja dy orë më vonë
Ndërsa kemi shpeshtuar ritmin me të cilin pijmë cigaret, për të mbytur në një farë mënyre erën e ziftit dhe plasmasit të djegur, ne vendosim që të kthehemi në kryeqytet. Një nga miqtë që bëmë aty për aty në Sharrë na del garant për të na kthyer në qytet, në moment mendojmë se ai ka makinë, por zhgënjehemi dhe duket se ai thjeshtë do të na tregojë rrugën tepër të thjeshtë deri në Kombinat. M’u këtu arrijmë të kuptojmë se vërtetë kemi qenë në një fushë plehrash. Jo se kombinati shquhet për ndonjë pastërti të veçantë, por se këtu për shkak të nuhatjes së fortë të taksistit, ne mësojmë që kemi marrë me vete edhe erën e rëndë të Sharrës. Në fakt nuk para ndjehemi shumë të bezdisur e në siklet, për më shumë që tani e dimë se plehrat na kthehen të gjitha në kryeqytet jo vetëm për t’u ricikluar, por edhe si tym i pandërprerë “aromatik”, që nuk davaritet kurrë dhe që përherë na qëndron pezull mbi Tiranë.
Çështje të riciklimit
Sidoqoftë largimi prej Sharrës nuk është aq i lehtë, veç aromës që nuk të hiqet as prej ndonjë dushi të ashpër, mendja fillon menjëherë të na bëjë truke të ndryshme. Kështu nëse porosisim një birrë na shkon në mendje se shishja, mund të jetë e njëjta me të cilën kemi pirë edhe më parë një birrë tjetër, ose që kanoçja, në të cilën na ka ardhur një freskuese më parë ka qenë amballazh pesticidesh. Po në të vërtetë kush e di si dreqin është historia e shishes me të cilën jemi duke pirë, veç vajzës me kaçurrela s’dihet sa herë e ka ngritur nga plehrat për ta futur në thesin e saj, për t’ia kthyer sërish fabrikës, e cila e mbush dhe na e servir sërish në tavolinën e barit, duke i hapur punë kamarierit i cili detyrohet ta hedhë për të kushedisatën herë në kosh, në mënyrë që ne sërish ta gjejmë herën tjetër plot. Kuptohet e gjithë kjo pasi shishja ka kaluar në duart e vajzës me gërsheta të pista e cila deri atëherë mund të mos i ketë më gërshetat, por do të vazhdojë të nxjerrë prej plehrave bukën e saj të përditshme.
Shkurt 1997 (Duke qenë se më ka shteruar idetë nga vapa, po hedh disa gjëra të vjetra, kryesisht të fushës sime, me pak përpunim)....

Anës Liqejve, nga Tirana në Goricë

2007-08-07T16:37:00.001+02:00

Është e premte herët në mëngjes dhe në rrugët e Tiranës nuk ka trafik që të na pengojë për t’i dhënë gaz makinës drejt Juglindjes së vendit. Udhëtimi andej-këndej është diçka që na ka pëlqyer gjithmonë. Mund të shohim, të provojmë dhe të ndjejmë diçka të re.
Kufiri ynë këtë herë është Gorica, madje më saktë, trau i doganës që ndan Shqipërinë me Maqedoninë, Liqenasin e këtejshëm buzë anës perëndimore të Prespës me atë në anën lindore të saj. Rreth 250 kilometra nga kryeqyteti, përmes 6 qyteteve. Sigurisht në një ditë është e vështirë të ndalësh gjithandej dhe të shqyrtosh gjithçka, kështu që ne përciptazi i vjedhim vendit vetëm disa pamje që na zënë sytë, ashtu siç na i zuri aty nga ora 06:00 e mëngjesit tymi i Metalurgjikut dhe i gjithçkaje tjetër, që e kishte kthyer Elbasanin në një qytet fantazmë.
“Mos është ndonjë liqen ai?”, - thotë një nga kolegët që s’i kishte rënë herë tjetër rruga andej dhe ne të vetëdijshëm që ndodhemi mu mbi Elbasan e shohim pak të çuditur. Jo, jo, ai nuk po bënte shaka. Në fakt Skampa i dikurshëm as që ekzistonte. Prej kodrave të Krrabës, madje mu aty ku qëndron kryqi, ne të gjithë mund të betoheshim se po të hidheshe tëposhtë mund të bije në një humnerë mjegulle.
Dhe ne që kërkonim lajm, domethënë sherr, sepse siç themi shpesh “lajmi i keq është më i mirë”. Po liqeni që shtrihet sa gjerë e gjatë, as që do t’ia dijë për këtë, e për besë nuk ngre as edhe një valë e jo më dallgë për cunami, të cilat të mund t’i mbulonim ekskluzivisht.

Burri tullac parkon para një vile trekatëshe, e gjitha e bardhë, dhe vazhdon të na shohë i habitur. Si për ta bindur që jemi njerëz, i thërrasim dhe i themi që po kërkojmë një kafe. “Këtu është një”, thotë ai dhe na bën me dorë nga hyrja e vilës. Të gjithë zëmë një vend pranë dritares, prej nga mund të shohim pemët me gjethe të rëna të mbira mu buzë liqenit, ku një tufë delesh janë lëshuar për të pirë ujë.
“Cila Prespë është kjo, e madhja apo jo?”, pyesim jo për ta mësuar, por sa për t’u futur në muhabet, një burrë të ulur aty ngjitur. “E vogla”, - thotë ai shkurt dhe kur ne mohojmë, pohon së dyti: “E vogla, e di unë, se e madhja është në Maqedoni.” E çohet na tregon me dorë andej nga është kufiri. M’u aty është një ishulli i madh, aty kufiri ndahet më tresh. Një copë e liqenit i takon Maqedonisë, një copë tjetër Greqisë dhe pjesa perëndimore i mbetet Shqipërisë.
Ne qeshim nën zë me njohuritë gjeografike të atij burri, por edhe me gruan që bën beton pak metra më tutje duke situr rërë me lopata, mbi një shoshë të stisur me rrjetat e një krevati të prishur. Ku janë burrat? - pyesim kamerierin dhe ai na thotë se ata ikin në mëngjes për të punuar në Manastir dhe kthehen vetëm në mbrëmje, kështu punët e kësaj ane të kufirit i bëjnë gratë. Ai është një mesoburrë topolak, që na bën 5 minuta temena për verën e vendit, duke na sharë atë industrialen, të cilën e shet po vetë. Jo për rastësi, na ngjan me hanxhinjtë e vjetër, madje edhe vila ku janë të ndera rrobat e të zotëve duket gjysmë shtëpi e gjysmë han. Sikur të mos kishte atë akuariumin me peshq, ngjyra që stonojnë me krapushkën (krap i vogël) që na kanë sjellë të skuqur në pjatë, ne përnjëmend mund të ishim donkishotë të nisur për aventura...
Dielli vazhdon të thyhet përmbi Prespë, por kësaj radhe ka ndryshuar krah dhe hijet zgjaten, duke afruar muzgun. Ne, kanë filluar të na merren këmbët nga vera, e ndajmë mendjen që duhet të nisemi sërish. Pikërisht atëherë veshkat zënë të ankohen. Ah sikur kjo rruga të kishte qenë më e mirë, do të kishim pasur mundësi të shihnim natyrën pa qenë të detyruar të hidhemi përpjetë pas çdo grope. Pa u nisur mirë përplasemi me dy të rinj, që janë nisur për gjah, që duket se këtej është i bollshëm, edhe pse i ndaluar, të paktën nga tabelat ku shfaqen një derr, një rosë e një sorkadhe, që luten të mos i gjuajnë, duke premtuar se do të zbukurojnë natyrën.
Makina këtë herë çan përpara më e sigurt, edhe shoferi është më i sigurt, tani që ia doli mbanë të na çonte në kufi, pa ditur cilin krah të merrte në dy udhëkryqe në pyll. Ka të drejtë të mburret që zgjodhi drejt e me intuitë. Jemi të bindur që jo të gjithë kanë fatin tonë, e në mos marrshin hartë me vete, do të ngatërrohen rëndë në atë që vendasit e quajnë rrugë “dheri” dhe që nuk ka kurrfarë tabele orientuese.

Kur dalim në asfalt, makina fluturon. Edhe asaj ia ka ënda të ecë në një rrugë më të mirë, ndërkohë në anë vazhdon të shihet Prespa dhe fshatrat buzë saj, të gjithë me çati të kuqe. Aty rreth orës 15:00 kemi sosur sërish në Pogradec. Por këtë herë e kemi ndarë mendjen të ndalojmë pak më gjatë, edhe pse shefi na kërkonte urgjent në Tiranë, ne duhej të shihnim Drilonin. Po pse e quajmë Drilon? Ndoshta ngaqë ka aq shumë dritë, sa mund të ngatërrosh qiellin me ujin. Ndoshta ngaqë shpesh aty gjen mjellma të bardha, që shpupurisin njëra-tjetrën dhe bëjnë dashuri. Apo për shkak të lisave ndanë rrugës, që formojnë një korridor të gjatë drite. Driloni është krejtësisht i shkretë. Vetëm një-dy çifte të ulura në një restorant aty pranë dhe tre punëtorë që skalisin gur të bardhë, me të cilët s’dihet ç’do të ndërtojnë. Po hyre këtu, duhet të marrësh frymë thellë dhe pastaj ta mbash gjatë, në mënyrë që të dëgjosh gjithë muzikën e natyrës, që formohet nga gugu-të e një tufe të madhe pëllumbash krejtësisht miqësorë dhe gaga-të e rosave në kanale me ujë të kulluar dhe fëshfërima e erës në pemët me gjethe në të rënë. Për një kohë vrapojmë sa andej-këndej, duke e mbajtur gojën hapur para gjithçkaje. Para pemëve që pasqyrohen deri thellë në ujërat e kaltër, të cilët nga ana e tyre krijojnë pafundësisht rrathë prej gjetheve që bien duke krijuar nën ujë një si telajo krejt bojëra së bashku me dritën e qashtër të diellit, që ndërsa depërton mes gjethesh, formon vende-vende ca si shufra të bardha, që përpiqen pafundësisht të shpojnë ujin, në të cilin përthyhen për t’u shndërruar në pasqyrime diejsh. Duket se e gjitha është bërë kështu për të shtangur udhëtarët e shkretë, që janë me vonesë për të zënë kushedi cilën punë.

Ikim duke mbajtur kokën prapa, ndërsa pëllumbat na përshëndesin duke bërë gugu e duke rrahur krahët. Ohri vazhdon të shkëlqejë dhe muzgu i ka dhënë të tjera ngjyra, prej të kuqes me të cilën janë lustruar majat e maleve, deri te manushaqja herë e zbehtë, herë e errët që ka mbuluar liqenin.
Makina ecën shpejt dhe të themi të drejtën, nuk e dimë sa rregulla qarkullimi kemi thyer, për fatin tonë ende ekzistojnë shoferë që ta bëjnë “fap-fap” me sinjalet e makinës për të na thënë se pas kthesës është policia. Kështu, shpëtojmë pa gjoba. Ndërkohë, shfaqet Përrenjasi, minierat që flenë prej vitesh dhe qyteti që as bie në sy si i tillë. Më tej Librazhdi, pak më i zhurmshëm, me lokale periferike, mes rrapishtave hijerënda që ndjellin gjithmonë teshtima të mëdha, ku njerëzit duket se nuk kanë ç’të bëjnë tjetër veç të enden rrugëve, në atë që e quajnë xhiro. E duke qenë se është një nga vendet më të varfra dhe me shumë të papunë, sigurisht që kanë të drejtë të bredhin duke u shkundur herë-herë, pa e ditur se neve na duhet të shpejtojmë.
Telefoni bie sërish, kur jemi duke hyrë në Elbasan dhe ne gënjejmë duke thënë se jemi në Kërrabë. Fatmirësisht, nata ka rënë bindshëm, është shumë errët dhe ne nuk gjejmë më atë liqenin e tymit të helmët që lëshojnë oxhaqet industriale. Kështu, kalojmë pa frikë, duke bërë sikur e kemi harruar çfarë pamë në mëngjes.
Kthesat e Kërrabës zhduken njëra pas tjetrës, por tani jemi aq të lodhur, saqë nuk dimë se ku ndodhemi, deri kur një ekskavator, që është duke rregulluar një copëz rruge, na detyron të ndalemi. Jemi thuajse pranë Tiranës dhe kujtohemi që prej Gorice e deri në kryeqytet kemi parë nja dhjetë si ky. Të bezdisshëm, se të pengojnë udhëtimin sipas qejfit, por të lënë shijen e mirë dhe të ngjallin njëfarë shprese, se kur të kalojmë herë tjetër, veshkat do të ankohen më pak, kurse në rrugë do të ketë më pak gropa.
Tiranën e lamë në gjumë dhe e gjejmë në kulmit e “qejfit”. Bori pafund, zhurmë e pafundme motorësh. Në fund, karrigia dhe kompjuteri në vendin e punës, ku mund të shohim pafundësisht fotot që kemi shkrepur, të cilat na kujtojnë të tjera që i kemi bërë me mendje dhe në fund ... Ishte një ditë e bukur anës liqeneve, qofshin këta edhe paradoksalë e të helmët si ai i Elbasanit.

(Botuar në Standard 18/11/2006)

Emigranti…

2007-07-09T01:30:00.000+02:00

Binte një shi i imtë i padukshëm, që mezi ndihej. Dhe njerëzit lageshin nga çadrat që, të vendosura njëra mbi tjetrën krijonin rrëke të vogla uji, që pastaj kullonin mbi supet që ishin të ngjitura me të tjera supe. Aty mbante erë të rëndë duhani, djersë e rrobash të palara e të lagura. E gjithë kjo erë të ngjitej në hundë, në duar, në qerpikë e gjithandej, saqë sado të laheshe, nuk mund ta hiqje. Madje nganjëherë më krijohej përshtypja se nuk doja ta hiqja as këtë erë, as pamjen e vrerosur të fytyrës që qeshte në të rrallë e vetëm nga zori, të ngjashme me retë në qiell, të cilat sa vinin e zbeheshin duke humbur ngjyrën e errët.

Më dukej sikur në të kundërt do të humbja një pjesë nga vetja, megjithëse nuk isha i sigurt nëse kjo vete ekzistonte. Këtu kisha ditë që rrija. Kisha ditë që shihja të njëjtin qiell, ditë që më ngulej në mish i njëjti shi i papastër, pasi unë nuk mbaja çadër. Kurrë nuk jam munduar të numëroj ditët dhe as t’u tregoj sa kohë ka kaluar. Për mua koha është diçka e pazgjuar, e shpikur për të na lodhur më shumë, për të na sjellë vërdallë.

Ju të gjithë ndoshta jeni bërë kuriozë të dini se kush jam unë, apo më gënjen mendja, pasi në fund të fundit ju s’keni përse ta dini se kush jam unë. As mbret, as pasha, as ndonjë prostitutë e famshme, të cilës ia keni numëruar të gjitha lekët që kishit në portofol. Megjithatë jam i sigurt se, po të më dëgjoni në vazhdim, do të kuptoni fare lehtë se me kë keni të bëni…
Gjithçka këtu është gri. Para meje muri. Pas meje një tjetër mur.
Juve duhet t’ju kujtohet menjëherë kush jam, nëse ju them se një pjesë e imja, ta zëmë 1 e 10-ta, ka mbetur në telat me gjemba të këtyre mureve që më rrethojnë, që atëherë kur vendi im quhej “Bunker”. Unë gjithmonë kam dashur ta thyej murin.
Madje, shumë prej jush duhet të më njohin për fytyrë. Nëse ju kujtohet, unë kam qenë në shtëpitë tuaja dhe kemi ngrënë në të njëjtën sofër, e më pas ju më keni përcjellë deri te pragu e ndoshta pak më larg, e më pas jemi ndarë. Ndokush prej jush më ka puthur në faqe, se mbaj mend në ishte nusja, motra, nëna apo gjyshja e vjetër. Pastaj o më keni harruar, o keni ndenjur me sytë andej nga unë ika me shpresë që do të kthehesha, e nëse nuk kthehesha, nëna qante dhe vdiste, nusja qante e më pas martohej sërish, për të pritur sërish. Kushedi sa herë buzëtrëndafiltat më kanë harruar si një foto të fshehur mes gjimbajtëseve, të cilat i vishnin për të tjerë.
Më keni kënduar këngë. Aq shumë këngë, sa më duket vetja një qen baladash, krejt jashtë së sotmes, krejt jashtë së nesërmes.
Muri para meje hesht. Flet vetëm burri i veshur me kapotë, të cilin e urrej se më urren, të cilin e përqesh sa herë më lexon keq emrin tim në shqip, e që ma kthen duke ma flakur përtokë pasaportën e “bardhë”.
E bardha për ju njerëzit e thjeshtë është një ngjyrë e mrekullueshme. Po ju them një sekret: edhe për mua ka qenë e tillë para se të ngrihesha nga sofra dhe të ndahesha me ju. Tani, e bardhë për mua do të thotë fatkeqësi. Pas së bardhës unë duhet të mendoj sërish si ta çaj malin me dëborë të bardhë në këmbë, duke u ruajtur majtas djathtas nga ujqërit. Shokët, ata që si unë rrinë sup më sup dhe presin në heshtje kullesat që mbledhin çadrat e zeza e që, ashtu si unë, zgërdhihen prej zorit, më kanë gjetur sa herë të shqyer. A e dini që ujqërit kishin një zakon: sado të uritura, lukunitë asnjëherë nuk më hanin të gjithin. Ata merrnin vetëm të brendshmet dhe pasi më kishin shqyer, më linin ashtu, mbi dëborë, ku kufoma ime prishej me vështirësi për shkak të të ftohtit. Prandaj, në të gjitha historitë thonë se më kanë gjetur vetëm kokën, me qerpikë të ngrirë dhe sytë nga qielli.
Lukunitë e ujqërve më kanë zënë në rrugë, ndërsa përpiqesha për të kaluar malet me dëshirë që të bëhesha i pasur dhe në fund të kisha para për të blerë… Se çfarë kam dashur të blej, as unë vetë nuk e di. Ndoshta kërkoja të blija ëndrrën, ndoshta doja vetëm një shall të kuq për nënën. Nëna ime s’ka mbajtur kurrë bizhuteri, po do t’i shkonte një byzylyk, nga ai që kam parë pazareve të një vendi të huaj.
Po ku isha? Po ju tregoja për burrin me kapotë, që rri poshtë strehës dhe lexon emrin tim keq. Një herë më shkoi në mendje ta ndërroja emrin, shumë si unë e bënë dhe tani nuk quhen më Arbër, por Vasillaq. Unë s’di pse ndërrova mendje, ndërsa burri me kapotë vazhdon të ma lexojë keq dhe vëllezërit e mi s’di përse e përsërisin po ashtu gabim, siç bën ai, dhe pastaj nënqeshin, duke pritur që edhe atyre t’u lexohen keq emrat.
Ja pse them që nuk kam më vete. Në gjithë ato rrugë me emra të ndryshëm ku kam shkelur, kam mësuar shkronjat që ata përdornin dhe kam dëgjuar me kujdes se si i nxirrnin germat nga goja, por sa herë që unë flisja në gjuhën e tyre, më shihnin vëngër. Dhe gjithmonë pyesnin kush isha. Njerëz të tillë kuriozë gjithmonë i kisha frikë. Ata mund të raportonin te njeriu me kapotë dhe do të më duhej sërish të kthehesha pas, të bridhja malet me dëborë, të rrija ditë të tëra pa ngrënë, për t’u kthyer sërish në rrugët e tyre. Për këtë nuk më pëlqenin germat e tyre, as emrat e tyre dhe as të panjohurit.
Për këtë ndoshta e urrej edhe burrin me uniformë. Ai dhe të tjerët si ai më kanë bërë që të harroj emrin tim, veten time. Ndoshta jo me dashje, ndoshta jo se s’kanë të drejtë, ndoshta thjesht sepse u tingëllon keq e përkthyer në germat e tyre. Në fund të fundit, edhe s’kam pse i urrej për kaq pak gjë. Ata thonë se më kanë dhënë punë dhe unë si dreqi kam punuar. Jam paguar 10 herë 20 herë më pak nga sa duhej të paguhesha, po nuk kam bërë zë. Si njeri i huaj, unë i respektova rregullat e tyre, edhe pse asgjë s’m’u shkëmbye me të njëjtin respekt.
Ata edhe sot më thonë i huaj, më shohin me dyshim, presin të shqiptoj gabim një fjalë të tyren dhe pastaj të më vërsulen aq keq, saqë unë preferoj sërish lukuninë e ujqërve, dallgët e detit ku jam mbytur mijëra herë dhe muret, mjafton të jem në vendin tim.
Po unë s’kam vete, rrjedhimisht as emër e në fund, asnjë vend që mirëfilli të quhet i imi. Madje, kohët e fundit, ndërsa kthehesha për atje ku ka qenë shtëpia, më thanë se quhesha emigrant. Nuk e di cili është kuptimi i kësaj fjale, por shumë njerëz më thërrasin kështu, pa pyetur nëse mua më pëlqen ai emër, pa pyetur nëse mua më pëlqen si e shqiptojnë. Edhe ju më keni thërritur kështu, prej ditësh kam vënë re se, ndërsa shiu më futet në palcë, unë i thërras vetes me të njëjtin emër. Përpara meje muret, pas meje muret dhe ju tani e dini që unë quhem emigrant.

Djegia e Librave

2007-03-27T22:26:00.001+02:00

Kur diktatori urdhëroi,
të digjeshin në shesh librat e dëmshëm,
Dhe kur qetë u detyruan të tërhiqnin karro me libra,
për në turrën e druve,
Një nga shkrimtarët e persekutuar zbuloi,
se në listën e të djegurve,
çuditërisht librat e tij ishin harruar.
U ul në tavolinë, ndërsa ziente nga inati dhe i shkroi diktatorit.
Digjmëni!
Shkroi me penën që i dridhej në duar.
Digjmëni!
Mos ma bëni këtë!
Mos më harroni mua!
Vallë a nuk kam shkruar gjithmonë të vërtetën në librat e mi?
Tani ju po më mbani si një gënjeshtar!
Unë ju urdhëroj.
Digjmëni!

Nga Bertholt Brecht

Matilde Urrutia

2007-03-27T22:13:00.000+02:00

Matilde Urrutia, po të lë këtu
Me gjithçka kisha, e s’kisha,
Gjithë ç’jam e nuk jam.
Po ta lë përgjithmonë këtu,
dashurinë, këtë fëmijë qaraman,
që s’do të ikë nga krahët e tu,
E zgjedhura ime.

E zgjedhura ime.
Që lëkundesh më shumë prej erës,
sa pemët e holla të Jugut,
Si një lajthi në gusht;
Për mua je shija e mrekullueshme,
e një ëmbëlsire madhështore.
Zemrën e ke tokësore,
por duart e t’ua janë prej parajse.

Ti je e turpshme dhe joshëse,
Ti je e pafajshme dhe thartë
si limonët e zbehtë,
Ti je një piano që qesh,
me t’gjitha notat njerëzore;
dhe muzika jote më tejpërshkon,
ndërsa të rrjedh prej qerpikëve e flokëve.
E unë përmbytem në vegimin tënd të praruar.
I magjepsur prej veshëve të tu,
më duket se i kam parë më parë,
në një koral nënujorë.
Ndërsa kërkoja në det gishtërinjtë e tu,
I kapa si të ishin peshq të trembur . . .

Atëherë kur do të ndalojmë së qeni,
kur të ndalojmë së ardhuri e së ikuri,
nën shtatë shtesa rëre,
nën këmbët e ftohta të vdekjes.
Do jemi sërish bashkë, dashuri,
kuriozë dhe të pasigurt,
me ankthet tona të ndryshme
me sytë pëshpëritës,
me këmbët që nuk u takuan
dhe puthjen mbresëlënëse,
Të gjithë do të jemi sërish bashkë,
Veç ç’të mirë na sjellë,
përqafimi në varr?
Mos e lër jetën të na ndajë,
dhe në djall të shkojë vdekja?

Nga Pablo Neruda

Në pritje të natës së ftohtë

2006-11-29T22:36:00.000+01:00

Hëna ka ngrirë,
buzëmbrëmja ka ngrirë gjithashtu.
Mezi mbahen në shkopinj disa plaka,
që kanë frikë mos thyejn qafën,
në rrugët kallkan, e zi.
Muzgu ka ngrirë,
dhe e kuqja e horizonteve ka ngrirë gjithashtu...
Dua të gjej ndonjë personazh,
dhe më vijnë në mendje vetëm plepat.
Do hapje krahësh harabelash,
e përplasje flatrash,
të gjitha të ngrira,
tek i rrin përbri buzëmbrëmjes...
Era rreh xhamat,
fryn juga a veriu se di.
Drejt peshimin ka humbur, qielli,
dhe zotat e ajrit të ftohur shkojnë kuturu...
Dy gota konjak, s’mjaftojnë për të qëndruar drejt.
Në pritje të natës së ftohtë, të pirët,
i bën mirë shpirtit dhe zemrës gjithashtu...

Vazhdimësi

2006-10-24T23:11:00.000+02:00

Një krua rrjedh...
Mund ta dëgjosh ngeshëm zhurmën e tij.
Të tatëpjetave, humnerave, rrëzimave.
Mes gurësh të bardhë,
që ndër vite i ka latuar,
duke u dhënë forma,
që prej së largu më duken si këmbë të kolme vajzash...

Cung

2006-10-24T22:55:00.000+02:00

Kujtesa më është e cunguar,
si trup i gjymtuar vitesh.
Gjytyryme i bie tërthor ditëve të shkuara
dhe kujtoj veç perëndimet,
k’to vdekje të prahëruara dielli.

Mohimi

2006-09-18T22:23:00.000+02:00

Në qofsh e verbër.
Në qofsha unë i verbër.
S’ke për të parë as zjarr.
S’kam për të parë as flakë.
Në qofsh e shurdhër.
Në qofsha unë memec.
S’ke për të dëgjuar as kitarën e vajit.
As vargjet e m’ia prej të marri,
që unë s’do mund të t’i them.
S’do i shohim dot,
vajtojcat që qajnë rreth të mbledhura,
burrat e gjamës që shkulin flokët në kujë.
E gjithë malet që rëndojnë tash prej lotësh,
do jenë sikur të mos kishin qenë.
E t’i në qofsh e shurdhër,
e unë në qofsha i tillë....

Kur të mos mund t’i dëgjojmë as zërin e vetes,
atëherë Zotër do të jemi në ditën e shtatë.
Duke parë rreth e rrotull errësirë,
dëgjuar kënaqësisht heshtjen
dhe pritur prej absurdit vdekjen.

Pabesisht

2006-07-11T18:18:00.000+02:00

Dua të shtrihem,

të bëj dashuri në muzg.

Të puth,

të kuqerremtat buzë të horizonteve.

E në moment ekstaze,

yjtë do të bien rrëke.

Pastaj dua të iki pabesisht,

agimesh të mjegullta.

Pa u thënë lamtumirë,

as qiellit, as tokës.

As gjijve që mu falën.

Pa kohë

2006-01-09T18:20:00.000+01:00

S’kam asnjë moment për të humbur.
Veçan kam ndarë vuajtjen,
veçan mallin kam ndarë.
Hije më ndjekin..., ndoshta janë xhinde,
unë do vdes pa i parë.
Se kurrë s’do kthej më kokën prapa,
s’kam kohë.
Ani se moirat ende se kanë prerë fillin tim,
të ftohtin acar të ditës së fundin ndjej.
Jo unë s’do rri t’i shoh vdekjes sytë.
Nuk është punë trimërie,
por sinqerisht s’kam kohë,
rrezikoj pas të mbetem,
tek i shoh shpinën jetës.

Elegji per kristalet e akullit

2005-12-23T18:31:00.001+01:00

Kristalet e bardha të akullit më thyhen nën këmbë.
E unë s’mund të bëj asgjë, ani pse më dhimbsen.
Veç të kërciturat krahasoj, me zhurmën e zemrës sime të krisur.

Kristalet e bardha të akullit më thyhen nën këmbë.
Prej zemrave të mbyllura, i ftohti më pushton shpirtin ngadalë.
Prej qiellit shoh, askund s’mund të marr ngrohtësi hua

Kristalet e bardha të akullit më thyhen nën këmbë.
E s’di pse rri e më vjen t’i përkëdhel. Ani se bën ftohtë.
Të kërciturat krahasoj me zemrën. Ndërsa vdes, tek thyhet ngadalë.

Kristalet e bardha të akullit më thyhen nën këmbë.
E unë zë e qaj. Po lotët më ngrijnë si të mos qe vajtim
Në të ftohtë zemra thyhet...

2005-09-30T15:13:00.000+02:00

Pritje

Lexova një Franc dhe një Kafkë,
me përpikmëri si pika e shiut,
m’u ngulitën në kokë,
çast pas çasti mendime.
Njëri Kafkë dhe tjetri Franc,
sikur emri të kishte rëndësi.
Aty kuptova se gjithçka duhej të quhej Pritje.
Jo sepse vërtetë do doja të takoja Godonë,
Sikur emri të kishte rëndësi.
A nuk është koha që ne pRisnim?!
Koha e duhur,
që pambarimisht na kalon ndër gishta.
SI rrjedha e pandërprerë e ujit.
E ne as kurrkund nuk i mbyllim duart,
për ta ndalur.
Apo s’do Të mundeshim?!
Tiktaku rrjedh pafundësisht,
përmes gishtash,
ndër qeliza që rrudhen vdesin.
Jashtë bie shi, ka kohën.
Po mua ora haptazi më neglizhon,
duke mos u ndalur,
ndërsa më rrëshket ndër gishta.
E ne presim Godonë.
Sikur emri të kishte rëndësi.
A vallë do të vijë çasti, që presim.
Vallë a...
E unë e ti do të shtrëngojmë në duar,
kohën, tiktakun,
rrjedhën e pandalshme të ujit.
Vallë a... E atëherë...

Sa lirë e shita shpirtin

2005-09-01T22:59:00.001+02:00

Dhe vdekja vjen pas teje...
Takimi me tokën e lagësht,
s’qe ashtu si e prita
Dhe vdekja vjen pas teje...
Si shiu pas reve të fryra të zeza.
Dëshpërimi, ma zë mendimin në kurth,
E po më vdes e mbytur lotësh mendja.

Mbaj kokën ulur toka është e lagësht.
Këto pellgje balte qenkan vërtetë të rralla,
Pellgje të hijshme, me ngjyra ylberi.
E spërkala të ndotura nafte.

Dhe vdekja vjen pas meje...

Lumejtë e hadit prej kohësh kam kapërcyer,
Mbi shpinën e lodhur të kërrusur të karontit plak
Sa shpirtra të pa jetë ke mbajtur? E pyeta.
Varkëtari ngriti sytë nga qielli,
Në ferr yjtë s’dukeshin gjëkundi.
Në ferr yjtë ishin shuar
Në ferr yjtë...
Karontin e bezdisa me pyetje,
Aq sa në fund s’ma ktheu kusurin.
Dy monedhat të florinjta ishin ca shumë.
Desha të them, për një varkëtar.
Karonti as qeshte as qante,
qe rrugë monotone.

Në rrugë...

2005-08-22T20:35:00.002+02:00

Çmenduria m’u kthye.
Në kokë e ndjej gjëmimin.
Ndër vena më kallet.
Katakomb ku humb,
e nyjë që më mbetet në grykë.
Tambure me tamtame.
Të thyera gotat e shpirtit,
me to s’mund të ngrej dolli.
Memecëri,
në fund të honit veç jehona.
Me duar i rrëmbej,
e përqafoj haluçinacionet.
Ndërkallen, si gjarpërinj të verbër,
me njëra tjetrën rrugët e mendjes,
mendimet vrapojnë të azdisura e përplasen në kryqëzime.
Aksidente vdekjeprurëse, këto.
Kocka mbi skafandër...
Pështymë e pa tharë në trotuaret,
me pllaka të bezdisshme.

Tentakula më pushton, të parën zemrën
...
Duhet të kisha vdekur prej kohësh,
se është kancerogjene.
E ndjej të më ngërthejë të më sëmbojë.
Është qeliza ime e sëmurë
E vetmja pikë e dobët...
I vetmi gjunjëzim, poshtërim e kult hipokrit
Mbrëmë e pashë...
Po po, çmendurin
E ka një fytyrë, një pamje ndjellakeqe
Është shpërfytyrim përmes ëndrash,
Shpërfytyrim ëndrrash.
Nuk më lejon të vdes,
Përndryshe...
Çalaman i ngjitem të përpjetës thepisur,
Me duar godas kokën.
E ka një fytyrë.
Imazh a mirazh shkretëtire.
Duhet ta nxjerr prej aty...
Ta plas për tokë.
Ta shkel me këmbë.
Tamtamet dhe gërvishtja mbi xham
Vijnë prej saj...
Jo s’mund të fle
Do dal të kërcej si indian rrugëve
Me shpres që ta shkul, ta lë, braktis, vërtis e rinis
Po, po, t’ia Rinis...agimesh të tjera...
Më të kuqerremta, më të zjarrta,
pa hipokrizi dhe pasione të rrema.
Pa tamtame, e makthe, pa çmenduri,
që ngjitet si rrodhe.

As gjysem

2005-06-03T18:14:00.000+02:00

Me krijon emocion
E ndjesi te lige
Kjo qetesi e shtirur
E humb ekuilibrin
E nuk mund te pajtohem me asgje
Ahere kuptoj qe kam nevoje
Qe kam mungese
S’jam as gjysem
As i plote
Perendim dielli
Muzgu shkrihet, zhbehet
Ne shpirtin tim